در این قسمت از وبلاگ آنبین، قصد داریم یک ساز کوبهای جالب را به شما معرفی کنیم. این ساز بیشتر در موسیقی کلاسیک استفاده میشود و نام آن تامتام است. در ادامه، ویژگیهای این ساز را با هم مرور خواهیم کرد.
معرفی ساز تام تام
تامتام یک ساز کوبهای است که در ارکسترهای موسیقی کلاسیک به کار میرود. در زبان چینی به آن «گُنگ» میگویند که منظور سنجی است که با چکش نواخته میشود. این ساز در پایان سده بیستم به مجموعه سازهای موسیقی غربی اضافه شد.
اگر به این موضوع علاقه دارید، با ثروتنمدترین افراد فعال در حوزه موسیقی جهان آشنا شوید را از دست ندهید.
مهمترین فرق تامتام با گنگ این است که تامتام نت معین و قابل تشخیصی ندارد. ویژگیهای صوتی آن نیز با گنگ متفاوت است.
صدای تامتام میتواند گسترهای از حالتهای گوناگون داشته باشد: از شکوهمند و قدرتمند تا ترسناک و غرّشگونه، و همچنین درخشان، عجیب و ناآشنا. اما صدای گنگ را معمولاً فقط با واژههایی مانند موقر، جدی، بلندمرتبه و باوقار توصیف میکنند.
زمانی که صدای یک گنگ با اندازه استاندارد با نیرویی یکسان نواخته شود، زودتر از تامتام محو میشود. در مقابل، صدای تامتام میتواند تا چند دقیقه در فضای سالن و در گوش شنوندگان طنینانداز باشد.
اشتراک تام تام و گنگ
سازهای تامتام و گنگ از برخی جهات شبیه به هم هستند. در هر دو، اگر اندازه ساز بزرگتر باشد، صدای آن بمتر میشود. وزن ساز هم در این موضوع نقش دارد؛ ساز سنگینتر معمولاً صدای کلفتتر و بمتری تولید میکند.
تامتام طیف وسیعتری از نواها و رنگهای صوتی را میتواند ایجاد کند، چون با استفاده از مالتهای گوناگون میتوان صداهای متنوعی از آن بیرون آورد. اما در مقابل، نواختن ملودیهای مشخص معمولاً تنها روی ساز گنگ امکانپذیر است.
از تامتام اغلب برای اضافه کردن یک رنگ صوتی ویژه به صدای کلی ارکستر یا برای ایجاد تأکید روی بخشهای خاصی از موسیقی استفاده میشود. صدای این ساز بسیار مشخص و برجسته است و به همین دلیل باید با احتیاط و حسابشده به کار گرفته شود.
ترومپتها و ترومبونها به طور ویژهای با تامتام هماهنگ میشوند و وقتی با هم نواخته میشوند، رنگ صدا نافذتر و فلزیتر میشود، هرچند که گاهی میتواند حال و هوایی هشداردهنده یا ترسناک نیز ایجاد کند. همچنین، نواهای آرام پیانو میتوانند با سازهای بادی برنجی مانند هورنها ترکیب شوند و صدایی خوشایند و دلنشین پدید آورند.
شمایل کلی
ساز تام تام شکلی گرد و کمی برآمده دارد، مانند یک صفحه گرد که وسط آن به آرامی بیرون زده است. لبههای آن نازک و به سمت بالا و بیرون خم شدهاند. این ساز معمولاً از برنز ساخته میشود؛ یا با چکشکاری ورق برنز شکل میگیرد یا با ریختن آلیاژ مخصوص برنز در قالب ساخته میشود. بهترین و مرغوبترین تامتامها از همان کشورهایی میآیند که این ساز برای اولین بار در آنجا پدید آمده است.
ساز تامتام
این ساز در کشورهایی مانند چین، ژاپن، میانمار و جاوا ساخته و استفاده میشود. برای آویزان کردن آن، معمولاً دو سوراخ در لبهی ساز ایجاد میکنند. از این سوراخها طناب ضخیم یا سیم عبور داده میشود تا ساز را بتوان آویزان کرد. این سوراخها باید در قسمتهایی از ساز ایجاد شوند که هنگام نواختن، لرزش و حرکت نکنند.
ساز تامتام معمولاً از برنز و به روش ریختهگری ساخته میشود و بیشتر در گروههای موسیقی ارکستری به کار میرود. این ساز نسبت به وزنش، صدای بم و پایهی بزرگی تولید میکند.
برای اینکه صدای تامتام به کیفیت مناسب و مورد نیاز ارکستر برسد، باید اندازهی مشخصی داشته باشد که معمولاً حدود ۷۰ سانتیمتر است. به همین دلیل، یک یا دو عدد از این سازها را روی پایههای فلزی یا آلومینیومی مخصوصی میآویزند. این پایهها اغلب چرخ دارند تا جابهجایی آنها آسان باشد.
برای نواختن تامتام از چکشهای مخصوصی استفاده میشود که ساختار آنها به این صورت است:
در صورت علاقهمندی، مطلب آشنایی با موسیقی مازندرانی را از دست ندهید.
جنس سر مالتها در ساز تام تام (Tam-tam)
مواد به کار رفته: نمد فشرده، چوب و فلز؛
اندازه: حدود ۶ تا ۱۵ سانتیمتر قطر؛
روی سر چکشهای تامتام معمولاً از نمد یا مواد مصنوعی پوشیده شده است.
جنس دستهی مالتها در ساز تام تام (Tam-tam)؛
طول: حدود ۲۸ تا ۳۵ سانتیمتر؛
این ساز معمولاً به شکل یک صفحه گرد، دایرهای یا الماسی است.
از انواع دیگر مالتها نیز برای نواختن آن استفاده میشود؛ مانند مالتهای درام بیس، تیمپانی، سیمبال، چوبهای درام، مضراب مثلث، براشها، و همچنین مالتهای زایلوفون، گلاکناشپیل، ماریمبا و ویبرافون. گاهی از سوپربالها و حتی دستها نیز برای نواختن بهره میبرند.
یک سوپربال دارای دستهای چوبی یا از جنس خیزران است که درازای آن همانند مالتهای ماریمبا یا ویبرافون است. سر آن یک گوی لاستیکی دارد و در اندازههای گوناگون یافت میشود. مالتهای نرم، زیرصداهای پایین را (بسته به اندازه تامتام) کمتر تولید میکنند، اما برای ایجاد اثرهای صوتی ویژه مناسبترند. گاهی این ساز با چیزهای دیگری نیز سایش داده میشود؛ مانند یک لیوان، لولههای مقوایی، ویبراتور برقی یا زنجیرها.
تامتام یا با ضربه زدن نواخته میشود یا با سایش و تماس ایجاد صدا میکند. معمولاً دقیقاً مرکز صفحه زده نمیشود، بلکه در فاصلهای حدود یک کف دست (نسبت به اندازه صفحه) از مرکز، نواخته میشود؛ زیرا در این نقطه است که پرحجمترین و بمترین صداها تولید میگردد.
دقت در نواختن
محل مناسب ضربه زدن به هر ساز با ساز دیگر فرق میکند و نوازنده سازهای کوبهای باید با آزمون و خطا آن نقطه را پیدا کند. حتی اگر چند سانتیمتر از جای درست فاصله بگیرد، کیفیت صدا به طور کامل تغییر میکند.
تامتام، درست مثل گنگ، در مرکز خود بیشترین لرزش و در لبهها کمترین لرزش را دارد. به همین خاطر است که آن را از لبهاش آویزان میکنند. صدای آن دارای اجزای فرعی بسیاری است که با نت اصلی هماهنگ نیستند.
معمولاً برای نواختن تامتام از چکشهای مخصوص و گوناگونی استفاده میشود. هرچه ساز بزرگتر و سنگینتر باشد و چکشها نیز بزرگتر باشند، نوازنده باید نیروی بیشتری برای ایجاد یک صدای کامل و غنی وارد کند.
همچنین، در تامتامهای بزرگتر، صدا زمان بیشتری نیاز دارد تا به طور کامل گسترش یابد و زیر و بم کلی آن نیز پایینتر است. از طرفی، قطع کردن صدای (دمپ کردن) یک تامتام بزرگ کار دشوارتری است.
در واقع، برای قطع کردن صدای سازهای بسیار بزرگ در حجمهای صوتی بالا، گاهی به دو نوازنده نیاز است. قضاوت درباره کیفیت صدای پیانو نیز دشوار است و کنترل میزان شدت و نرمی صدا (سطح دینامیک) در آن بسیار مشکل است.
توصیه میشود به مطالعه مقاله پدر موسیقی ایران کیست؟ ادامه دهید.
مشخصههای صدایی ساز تام تام (Tam-tam)؛
صدای ساز تامتام میتواند فلزی، تیز، درخشان، زمزمهگونه، وزوزدار، قدرتمند، باشکوه، هشداردهنده، ترسناک و غرشآمیز باشد.
از آنجا که تامتام تعداد زیادی فرکانس ناهماهنگ ایجاد میکند، صدایش حالتی شبیه به نویز دارد. به همین خاطر است که نت مشخص و ثابتی از آن شنیده نمیشود.
این ساز به راحتی میتواند صدایی بلندتر از کل ارکستر تولید کند. کیفیت صدا بسته به نوع چکش، نقطهای که ضربه زده میشود، جنس ساز و البته اندازه آن تغییر میکند.
