گام در موسیقی چیست؟
موسیقی هم مانند هر حرفه دیگری، واژهها و عبارتهای ویژه خود را دارد. برای کسانی که قصد دارند وارد دنیای موسیقی شوند، شناخت این واژهها بسیار مهم و ضروری است. گام در موسیقی یکی از بنیادیترین و کلیدیترین مفاهیمی است که هر هنرآموزی باید آن را بشناسد. در این نوشته از وبلاگ آنبین، شما را با این مفهوم مهم آشنا میکنیم.
تئوری پایه ای گام
آشنایی با مبانی اولیه گام، هنرجو را برای درک موضوعات دیگر مانند آکورد نیز آماده میکند. در موسیقی، گام به معنای چیدمان پشت سر هم و منظم نتها، از یک نت مشخص تا نت همنام آن در اکتاو بعدی است.
در موسیقی کلاسیک، گامها با فاصلههای نیمپرده یکسان ساخته میشوند و فاصلههای کوچکتر از نیمپرده در این نوع گامها دیده نمیشود. اما در موسیقی برخی نقاط جهان، مانند موسیقی سنتی ایران، ترکیه و کشورهای عربی، از فاصلههای ریزتری مانند ربع پرده نیز استفاده میشود.
در موسیقی، گام به مجموعهای از نتها گفته میشود که به ترتیب صعودی یا نزولی پشت سر هم قرار میگیرند. این نتها با فاصلههای مشخصی از هم جدا شدهاند و در کنار یکدیگر چارچوب و حس خاصی را برای یک قطعه موسیقی ایجاد میکنند. به بیان ساده، گام مانند الفبای یک قطعه موسیقی است که ملودی و هارمونی بر اساس آن ساخته میشود. هر گام حال و هوای مخصوص به خود را دارد؛ برخی شادتر و برخی غمگینتر به گوش میرسند.
آشنایی کامل
**گام چیست؟**
گام در موسیقی به مجموعهای از چند نت پشت سر هم گفته میشود که بر اساس زیر و بمیِ آنها به ترتیب چیده شدهاند. فاصله کل این نتها معمولاً برابر با دوازده نیمپرده یا یک اکتاو است. گام میتواند به سمت بالا (از نتهای بم به زیر) یا به سمت پایین (از نتهای زیر به بم) حرکت کند.
**درجه گام:**
به هر یک از این نتهای پشت سر هم که گام را میسازند، یک «درجه» از گام میگویند.
**ریشه گام:**
مهمترین نت در هر گام، «ریشه» آن نام دارد. گام را با نام همین نت صدا میزنند. برای مثال، در گام «لا ماژور»، ریشه و نت پایه، نت «لا» است.
**انواع گام:**
گامها به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: گامهای دیاتونیک و گامهای کروماتیک.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً سیتار از سازهای زهی زخمهای موسیقی هندی را بخوانید.
**گام کروماتیک:**
در این گام، فاصله بین هر نت با نت بعدی دقیقاً یک نیمپرده است. بنابراین همه فاصلهها یکسان و برابر هستند.
**گام دیاتونیک:**
در این نوع گام، فاصله بین نتها یکدست و برابر نیست و ترکیبی از نیمپرده و پرده کامل است. مانند گامهای ماژور (بزرگ) و مینور (کوچک).
**نامگذاری گامها:**
هر گام بر اساس اولین نت آن (همان ریشه) نامیده میشود. مثلاً گام «لا» از نت لا شروع میشود و پس از طی کردن فواصل معین، به نت «لا»ی اکتاو بعدی میرسد.
بخش دوم نام یک گام، الگوی فواصل بین نتها را مشخص میکند. برای مثال، گام «دو ماژور» از نت دو شروع میشود و فواصل بین نتهایش مطابق با الگوی گام ماژور است.
دسته بندی گام ها
انواع گامهای موسیقی: گامها بر اساس هدف و کاربردشان گروهبندی میشوند. به طور کلی، گامها را میتوان در چهار دسته اصلی قرار داد:
۱- گام ماژور (Major)
۲ – گام مینور (minor)
۳ – گام پنتاتونیک (Pentatonic)
۴ – مدال (modal)
یادگیری گام ماژور بسیار مهم و ضروری است، چون این گام کاربرد بسیار گستردهای در موسیقی دارد و درک آن پایه و اساس فهم تنالیته و کلید در موسیقی محسوب میشود.
گام های مینور به سه دسته تقسیم می شوند:
۱- نچرال (مینور طبیعی)
۲ – هارمونیک (مینور هارمونیک)
۳ – ملودیک (مینور ملودیک)
این سه نوع گام مینور در برخی از نتها با هم فرق دارند و هر کدام فضای متفاوتی برای نواختن و آهنگسازی در اختیار شما میگذارند. علاوه بر اینها، گامهای پنتاتونیک نیز بهطور گسترده در سبکهایی مانند پاپ، راک و بلوز استفاده میشوند که خود در دو نوع ماژور و مینور وجود دارند.
در پایان، گامهای مَدال (modal) قرار دارند که هفت نوع مختلف دارند. در موسیقی غربی به گام «scale» و در موسیقی ایرانی به آن «دستگاه» گفته میشود.
برای گسترش دانش خود، مقاله آخرین سازی که در ارکستر سمفونی مورد استفاده قرار گرفت را مطالعه کنید.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه آشنایی با دیوان،ساز کردی.
انواع گام: گامهای بسیار متنوعی در موسیقی غربی وجود دارند، اما مهمترین و شناختهشدهترین آنها گامهای کروماتیک و دیاتونیک هستند.
گام کروماتیک: این گام شامل سیزده نت است که نت اول و آخر آن یکی هستند و فاصلهٔ بین هر نت با نت بعدی نیمپرده است. یک نمونهٔ مشهور از ساخته شده در این گام، قطعهٔ «پرواز زنبور عسل» اثر ایوان کورساکف است.
گام دیاتونیک: این گام هشت نت دارد و در آن هم فاصلهٔ نیمپرده و هم فاصلهٔ پرده کامل وجود دارد. این گام مهمترین و پرکاربردترین گام در موسیقی به شمار میرود و خود به دو دستهٔ اصلی تقسیم میشود.
گام مینور:
در این گام، فاصلهی میان همهی نتها معادل یک پرده است، به جز دو مورد: فاصلهی بین نت دوم و سوم و همچنین بین نت پنجم و ششم که هر کدام نیمپرده هستند. به عنوان نمونه، نتهای گام لا مینور به این صورت است: لا، سی، دو، ر، می، فا، سل، لا. در این گام، فاصلهی بین نتهای «سی تا دو» و «می تا فا» نیمپرده است و مابقی نتها با فاصلهای یکپردهای در کنار هم قرار میگیرند.
گام ماژور:
در این مرحله، فاصلهٔ میان همهٔ نتها، یک پرده کامل است؛ به جز فاصلهٔ بین نتهای سوم و چهارم و همچنین نتهای هفتم و هشتم که نیمپرده میباشد.
دستگاه: همانطور که پیشتر بیان شد، در موسیقی ایرانی به گام، دستگاه میگویند. موسیقی ایرانی هفت دستگاه اصلی دارد که هر یک بخشهای فرعیتری را در بر میگیرد؛ به این بخشهای فرعی، گوشه گفته میشود.
این هفت دستگاه عبارتاند از:
۱ – شور
۲ – همایون
۳ – سهگاه
۴ – چهارگاه
۵ – راستپنجگاه
۶ – نوا
۷ – ماهور
دیدگاهتان را بنویسید