یکی از سازهای غیرمعمول که همیشه با داستانهای عجیب احاطه شده، ساز آرمونیکا یا هارمونیکای شیشهای است. این ساز به دلایل گوناگونی، بعد از مدتی که مورد استقبال قرار گرفت، به شهرت بدی دچار شد. در این نوشته از وبلاگ آنبین، بیشتر درباره این ساز ویژه بدانید.
ساز موسیقی گِلَس هارمونیکا
ساز گلسهارمونیکا که با نام هارمونیکای شیشهای هم شناخته میشود، بر اساس همان ایدهای ساخته شده که با مالیدن انگشت خیس به لبه یک لیوان شیشهای، صدایی از آن ایجاد میشود.
این ساز از چندین کاسه شیشهای با اندازههای مختلف تشکیل شده است. این کاسهها به ترتیب بزرگی روی یک میله چوبی نصب شده و همگی داخل یک محفظه کمعمق که کمی آب در آن ریخته شده، قرار گرفتهاند.
وقتی این میله با استفاده از یک پدال پایی میچرخد، نوازنده با لمس لبه کاسههای شیشهای، نواهای زلال و زیبایی میسازد. شدت این صداها ثابت است و چه با دست نواخته شوند و چه به صورت خودکار، تغییر نمیکنند. مخترع این ساز بنجامین فرانکلین بود و آهنگسازان بزرگی مانند موتسارت، بتهوون و شوبرت نیز آثاری برای آن خلق کردهاند.
مخترع ساز
بنجامین فرانکلین، یکی از پایهگذاران کشور آمریکا و از مخترعان مشهور دوران خود، در سال ۱۷۶۱ با الهام از لیوانهای موسیقیای که در مهمانیها استفاده میشد، آزمایشهای گوناگونی را انجام داد تا یک ساز خارقالعاده اختراع کند.
دستاورد این تلاشها، سازی به نام «آرمونیکا» یا «هارمونیکای شیشهای» بود. این ساز از ۳۷ حلقه شیشهای با اندازههای گوناگون تشکیل میشد که با یک میله آهنی در کنار هم قرار گرفته بودند. هر قطعه شیشه با رنگی متفاوت علامتگذاری شده بود تا نشاندهنده نتهای موسیقی باشد.
برخلاف نمونه قدیمی که با لیوانهای پر از آب کار میکرد، حلقههای شیشهای در ساز فرانکلین به صورت خوابیده و افقی چیده شده بودند. این طراحی به نوازنده امکان میداد تا در یک لحظه تا ۱۰ نت مختلف را بنوازد. برای نواختن این ساز، نوازنده باید انگشتان خود را مرطوب میکرد و سپس آنها را روی لبه حلقههای شیشهای میچرخاند.
هارمونیکای شیشهای که با نام آرمونیکا نیز شناخته میشود، یک ساز موسیقی خاص است. این ساز از مجموعهای از کاسهها یا دیسکهای شیشهای با اندازههای مختلف تشکیل شده که روی یک میله فلزی کنار هم قرار گرفتهاند. این میله به وسیلهی یک پدال یا موتور الکتریکی میچرخد.
برای نواختن این ساز، نوازنده انگشتان خود را مرطوب میکند و سپس آنها را به لبهی شیشههای در حال چرخش میمالد. برخورد انگشت مرطوب با شیشه، لرزش ایجاد میکند و این لرزش صدای نرم و روحانگیزی تولید میکند که شبیه به صدای مالش لبهی یک لیست است، اما با دامنهای وسیعتر و قابلیت اجرای نتهای گوناگون.
صدای هارمونیکای شیشهای اغلب به عنوان صدایی آرام، رویایی و کمی اسرارآمیز توصیف میشود. این ساز در سدهی هجدهم میلادی محبوبیت زیادی پیدا کرد و آهنگسازان مشهوری مانند موتسارت و بتهوون برای آن قطعاتی نوشتند. امروزه نیز از این ساز منحصر به فرد در اجراهای خاص و ضبط آثار موسیقی استفاده میشود.
از محبوبیت تا بدنامی
آرمونیکا به دلیل صدای ویژه و ظاهر متفاوتش، خیلی سریع به یک ساز پرطرفدار تبدیل شد و در سراسر اروپا گسترش یافت. صدای آن به قدری رسا و بلند بود که از فاصلههای دور هم به خوبی شنیده میشد. این محبوبیت به حدی رسید که ملکه فرانسه، «ماری آنتوانت»، نواختن آن را آموخت، کارگاهی برای ساخت آن راه انداخت و هزاران عدد از این ساز را تولید و به فروش رساند.
برخی نوشتههای غیررسمی نیز اشاره کردهاند که موتسارت قطعهای موسیقی برای این ساز غیرمعمول ساخته است. تا اینجا همه چیز عادی و مطابق میل پیش میرفت، تا اینکه اخباری از یک مهمانی که در آن آرمونیکا نواخته شده بود، منتشر شد.
این اخبار پرسشهای زیادی به وجود آورد؛ مهمانانی که به صدای این «لیوانهای آواخوان» گوش داده بودند، دچار هذیانگویی و اثرات عجیبی بر مغزشان شده بودند.
به زودی نوازندگان آرمونیکا یکی پس از دیگری از عوارض جانبی آن گفتند. لرزش بدن، آشفتگی ذهنی، احساس وزوز در سر و حتی خطر دیوانگی، نوازندگان را دربرگرفته و نگرانیهای زیادی ایجاد کرده بود. آرمونیکا به عنوان ابزاری شرور شناخته شد و مردم را در معرض خطر قرار داد. در نتیجه، هشدارها و توصیههای بهداشتی برای کسانی که با این ساز سروکار داشتند، صادر شد.
نت هایی با حس جنون
صدای این ساز حس دیوانگی را در شنونده ایجاد میکرد، چرا که فرکانس آن بین ۱۰۰۰ تا ۴۰۰۰ هرتز بود و گوش انسان به سختی میتواند صداها را در این محدوده تشخیص دهد. این ویژگی باعث میشد شنوندگان نتوانند منبع واقعی موسیقی را پیدا کنند.
اما این تنها دلیل دیوانهوار بودن موسیقی نبود. کریستالهای سربی که در ساخت آرمونیکا به کار رفته بود، باعث میشد افرادی که ساعتهای طولانی با آن کار میکردند، دچار حالت گیجی، بیهوشی و هذیان شوند.
نوازندهای به نام «ماریان کِرچگزنر» در سن ۳۹ سالگی درگذشت. در نگاه اول، آرمونیکا عامل اصلی مرگ زودهنگام او شناخته شد، اما در واقع این ساز مقصر نبود. دلیل واقعی، مسمومیت گسترده با سرب بود که در سدههای هجدهم و نوزدهم در میان نوازندگان و شنوندگان این ساز شایع شده بود.
«فردریک روچیلد»، دانشمند و پژوهشگر آلمانی موسیقی، در این باره هشدار داد: اگر از هر مشکل عصبی رنج میبرید، هرگز نباید این ساز را بنوازید؛ اگر سالم هستید، نباید آن را بنوازید؛ و اگر احساس افسردگی یا غم دارید، نیز نباید به سراغ آن بروید.
کمرنگ شدن مجبوبیت ساز
بسیاری از مشاهدات نشان میداد که این ساز گاهی باعث ناآرامی روحی و شوریدگی احساسی در جمع میشود؛ به همین خاطر، آرمونیکا به عنوان سازی مشکلساز کنار گذاشته شد. با این حال، حضور آن در اپرا ادامه یافت. «گائتانو دونیزتی» در اپرای تراژیک «لوچا دی لامرمو» از این ساز برای نشان دادن فضای صحنهها بهره برد. بتهوون هم قطعاتی برای آرمونیکا نوشت که هرگز منتشر نشد.
امروزه آرمونیکا طرفداران بسیار معدودی دارد و نمونههای کمی از نواختن آن در پلتفرمهایی مانند یوتیوب و اسپاتیفای یافت میشود. هنرمندانی مانند بیورک، دیوید گیلمور و تام ویتس از جمله افراد انگشتشماری هستند که در برخی آثار خود از این ساز استفاده کردهاند. با این همه، حتی پس از گذشت سالها، آرمونیکا همچنان سازی بحثبرانگیز و کموبیش ترسناک تلقی میشود.
