دیوان یک ساز زهی است که با مضراب نواخته میشود و اصالتاً متعلق به موسیقی کردی است. این ساز در دستهی سازهای تنبور قرار میگیرد، با این تفاوت که اندازهی آن از تنبور معمولی بزرگتر است. برای آشنایی بیشتر با این ساز کردی، میتوانید مطلب وبلاگ آنبین دربارهی دیوان را مطالعه کنید.
دیوان،ساز کردی
دیوان بیشتر میان مردمان کرد ایران، کردهای ترکیه (مناطق کرمانج) و کردهای عراق (شمال عراق) رواج دارد که زبان، فرهنگ و آداب و رسوم مشترک و همانندی دارند. امروزه دیوان در شهرهایی مانند بوکان، مهاباد، سنندج و کرمانشاه کاربرد دارد و با وجود اینکه پیشینه طولانی در این مناطق ندارد، علاقهمندان بسیاری به خود جذب کرده است.
تاریخچه دیوان
پیشینه ساخت ساز دیوان به حدود چهارصد سال پیش برمیگردد و زادگاه آن شهر فیرورق (پره) در نزدیکی شهر خوی است.
به نظر میرسد ساز دیوان و سازهای مشابه آن، در نتیجه دگرگونیها و تغییراتی که روی ساز ترکی قوپوز ایجاد شده، پدید آمدهاند.
به دلیل بزرگی بیش از حد کاسه دیوان، ساختن آن از یک قطعه چوب واحد بسیار دشوار است. به همین دلیل، آن را به روش «پروانهای» میسازند؛ بدین صورت که قطعات هلالی شکل چوب خمشده را به هم میچسبانند. چوب مورد استفاده برای این ساز معمولاً از درختان توت سیاه، گردو، سرخدار یا گلابی انتخاب میشود.
ساختار ساز دیوان :
ساز دیوان در ابعاد گوناگونی تولید میشود. اندازه کوچک آن را «جُرا» میگویند، اندازه متوسط آن «دسته کوتاه» نام دارد و اندازه بزرگ آن که به نام اصلی «دیوان» شناخته میشود، «دسته بلند» خوانده میشود. (در ایران معمولاً بین دسته کوتاه و دیوان تمایز زیادی قائل نمیشوند، با این حال دیوان پردههایی کمی بلندتر و کاسهای بزرگتر دارد.) کاسه دیوان در مقایسه با ساز سهتار بسیار بزرگتر است.
دسته این ساز ۲۴ پرده متحرک دارد که قابلیت جابهجایی دارند. دیوان هفت سیم دارد که دو عدد از آنها به عنوان سیمهای واخوان به کار میروند. سه سیم اصلی آن نیز معمولاً با یکدیگر همصدا کوک میشوند.
این ساز در مجموع هفت گوشی دارد: چهار گوشی روی صفحه اصلی قرار گرفتهاند و سه گوشی دیگر در کنار آنها نصب شدهاند. سیمبست نیز در انتهای بخش صاف کاسه طنینی ساز تعبیه شده است.
در بخش پایینی کاسه، یک سوراخ صوتی به قطر حدود ۳۵ میلیمتر وجود دارد. دیوان با مضراب پلاستیکی نواخته میشود و نوازنده در هنگام اجرا، معمولاً با انگشت میانی خود بر بدنه کاسه ضربههای ریتمیک میزند.
اگر سوالاتی دارید، مقاله علت نامگذاری اسامی گوشه های ردیف موسیقی سنتی ایران به شما کمک خواهد کرد.
اجزای تشکیل دهنده ی ساز دیوان:
ساز دیوان هفت رشته سیم و بیست و سه پرده دارد. سیمهای آن به سه گروه تقسیم میشوند:
۱. سه سیم پایینی که همزمان نواخته میشوند. یکی از این سیمها از جنس فنر است.
۲. دو سیم میانی که آنها نیز با هم به صدا درمیآیند.
۳. دو سیم بالایی که یکی فنری و دیگری سیم معمولی است.
سیمهایی که در هر ردیف قرار دارند، دقیقاً با یک نت و به یک صوت کوک میشوند.
برای گسترش دانش خود، مقاله موسیقی کرال ایرانی چیست ؟ را مطالعه کنید.
کوک های دیوان :
**کوکهای ساز باغلاما**
ساز باغلاما را میتوان به روشهای مختلفی کوک کرد. هر کدام از این کوکها صدای ویژهای به ساز میدهند و برای اجرای آهنگهای خاصی مناسب هستند. در اینجا چند کوک رایج را با سادهترین بیان میخوانید:
* **کوک بوزوک یا کارا:** سیمهای ساز به نتهای **سل، ر، لا** کوک میشوند.
* **کوک باغلاما:** سیمهای ساز به نتهای **لا، سل، ر** کوک میشوند.
* **کوک مستزاد:** سیمهای ساز به نتهای **فا، ر، لا** کوک میشوند.
* **کوک میسکت:** سیمهای ساز به نتهای **فا دیز، ر، لا** کوک میشوند.
در صورت علاقهمندی، مطلب مفهوم گوشه در موسیقی را از دست ندهید.
دیدگاهتان را بنویسید