در دنیای موسیقی، انواع بسیار گوناگونی از سازها وجود دارند. برای اینکه بتوانیم آنها را بهتر بشناسیم، معمولاً آنها را در گروههای جداگانهای دستهبندی میکنیم. اگرچه تعداد و تنوع این سازها بسیار زیاد است، اما این دستهها همه نوع ساز، از انواع بسیار ساده گرفته تا مدلهای فوقالعاده پیچیده را شامل میشوند. یکی از سادهترین سازها که مطمئناً شما هم در دوران بچگی با آن بازی کردهاید، ساز سوتک است. در ادامه این نوشته در وبلاگ آنبین، بیشتر با ساز سوتک که از اولین سازهای بادی محسوب میشود، آشنا خواهیم شد.
سوتک، یکی از ابتدایی ترین سازهای بادی
سازهای بادی یا سازهای هواصدا، نوعی از سازهای موسیقی هستند که در آنها صدا از طریق لرزش هوا به وجود میآید. این سازها معمولاً به دو گروه اصلی تقسیم میشوند: سازهای هواصدای آزاد و سازهای هواصدای معمولی که هر کدام براساس شکل ساخت و روش تولید صدا، انواع گوناگونی دارند.
در این مقاله ۱۰ ابزار ضروری که هر گیتاریست باید داشته باشد اطلاعات مفیدی آمده است.
سوتک یکی از کهنترین سازهای ایرانی به شمار میرود که نمونههای مشابه آن در فرهنگها و تمدنهای باستانی مختلف جهان دیده شده است. میتوان گفت این ساز، یکی از نخستین و سادهترین نمونهها در مسیر پیشرفت و تکامل سازهای بادی در جهان است.
ظاهر غیرعادی و ویژهٔ این ساز، حتی برای کسانی که اطلاعات چندانی از موسیقی ندارند، جذاب و شگفتانگیز است.
ساز سوتک
سوتک نوعی ساز ساده است که معمولاً از جنس سفال ساخته میشود و قابلیت تولید نتهای محدودی دارد. این ساز از دو بخش اصلی تشکیل شده: قسمتی که صدا در آن تولید میشود و بدنهٔ ساز.
روش ایجاد صدا در تمام سوتکها یکسان است: هوا از یک روزنهٔ باریک عبور کرده و به لبهای تیز برخورد میکند و در نتیجه صدا به وجود میآید.
بر روی بدنهٔ بعضی از سوتکها، چند سوراخ تعبیه شده که با باز و بسته کردن آنها میتوان صدای ساز را تغییر داد.
نکتهٔ جالب این است که در استان کرمان، نوعی ویژه از سوتک وجود دارد که وقتی نوازنده در آن میدمد، صدایی شبیه قل قل آب و آواز دلنشین پرندگان تولید میکند. به این نوع سوتک، «قلقلک» نیز گفته میشود. در کل، سوتک یک ساز ساده و غیرتخصصی است و بیشتر مورد استفادهٔ کودکان قرار میگیرد.
توصیه میشود به مطالعه مقاله آشنایی با دستگاه راستپنجگاه ادامه دهید.
صدای سوتک
صدای سوتک که در زبان محلی به آن «شوتک» میگویند، با وجود قشنگ و جذاب بودنش، تنها یک وسیله بازی و سرگرمی برای کودکان نیست. این وسیله گاهی برای تقویت حس شنوایی به کار میرود، گاهی وسیلهای برای ارتباط برقرار کردن است و در مواقع ضروری، حتی برای درخواست کمک نیز از آن استفاده میشود.
برای گسترش دانش خود، به مقاله آشنایی با دستگاه نوا در موسیقی سر بزنید.
استاد محمد شمسی، از هنرمندان با سابقه سفالگری در شهر ساوه، از جمله کسانی است که نه تنها این هنر را دوباره زنده کرده، بلکه آثاری خلق کرده که هر کدام ویژگیهای هنری منحصر به فردی دارند. سوتکهای ساختهی او علاوه بر اینکه کاربرد اصلی خود را حفظ کردهاند، به عنوان یک اثر هنری و مجسمهی گلی نیز قابل توجه هستند. تاکنون ۹ اثر از این هنرمند در فهرست ملی صنایع دستی ثبت شده و ۲ اثر او نیز به ثبت جهانی یونسکو رسیده است.
ساختمان ساز
در شهرهای مختلف ایران، انواع گوناگونی از ساز سوتک وجود دارد. همهی این سوتکها یک ویژگی مشترک دارند: جنس و بخش اصلی تولید صدا در آنها یکسان است.
همهی این سازها از جنس گل ساخته میشوند و بخشی به نام «لبک» دارند. لبک یک قسمت پنجرهشکل است که در سر ساز قرار گرفته و سوراخی برای دمیدن هوا در آن وجود دارد. با دمیدن در این قسمت، صدای سوتک تولید میشود.
سوتکها در دستهی سازهای بسیار قدیمی و ابزارهای اطلاعرسانی قرار میگیرند. از آنها در گذشته برای شکار، آهنگهای ساده، بازی بچهها، فرستادن پیام در جنگها و همچنین برای برقراری ارتباط پنهانی استفاده میشده است. برای ساختن این ساز از مواد مختلفی مانند گل پخته شده، میوههای گرد، چوب، استخوان و شاخهی درختان بهره میبرند.
اغلب سوتکها روی بدنهی خود چهار سوراخ دارند و شکل ظاهری آنها میتواند بسیار متنوع باشد. گاهی آنها را به شکل حیوانات، پرندگان، انسانها یا شکلهای هندسی درست میکنند. این طراحی نه تنها برای زیبایی، بلکه برای تولید صدای رساتر و بلندتر نیز انجام میشود.
برای گسترش دانش خود، مقاله اولین نت ها را چه کسی نوشته است؟ را مطالعه کنید.
برای یادگیری پیشرفته، به کاربرد پدال در پیانو چیست ؟ مراجعه کنید.
بیشتر سوتکها یک محفظهی هوای بسته در ته خود دارند که شکلهای گوناگونی مانند کره، تخممرغ، استوانه یا مثلث با ارتفاعی بین یک تا دو سانتیمتر میتواند داشته باشد. این سازهای ساده معمولاً بین یک تا چهار سوراخ روی بدنه دارند. امروزه پیدا کردن نمونههای اصلی و قدیمی این سوتکها در ایران کار بسیار دشواری است.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه آشنایی با موسیقی محرم و سازهای مورد استفاده در آن.
