ساز نی را بیشتر بشناسید

نی یکی از سازهای بادی اصیل ایرانی است که صدایی بسیار زیبا و اغلب غمگین دارد. در این نوشته از وبلاگ آنبین، قصد داریم به طور کامل این ساز را به شما معرفی کنیم. تا پایان این مطلب با ما همراه بمانید.

 معرفی ساز نی

نی یا نی هفت بند، یکی از سازهای بادی ایرانی است که در دسته سازهای بدون زبانه قرار می‌گیرد. این ساز از یک لوله استوانه‌ای ساخته شده از نی تشکیل شده که در طول خود هفت بند و شش گره دارد. به خاطر همین ویژگی، آن را نی هفت بند می‌نامند.

عدد هفت نزد بابلی‌ها عددی مقدس و در نزد گذشتگان عددی کامل به شمار می‌رفت. بابلی‌ها به دانش ستاره‌شناسی اهمیت زیادی می‌دادند. دانش آنان با باورهای دینی درآمیخته بود و بر این گمان بودند که سیارات عطارد، زهره، مریخ، مشتری، زحل و نیز خورشید و ماه، نمادهایی از خدایان هستند. از این رو، هر یک از روزهای هفته را به ستایش یکی از این خدایان اختصاص داده بودند.

دامنه صوتی نی حدود دو و نیم اکتاو است و در انواع مختلف آن با کوک‌های گوناگون، معمولاً یک یا دو نت وجود ندارد. برای نمونه، نی «لا کوک» فاقد نت «دو»، نی «سل کوک» فاقد نت «سی بمل» و نی «فا کوک» فاقد نت «لا بمل» است. نی سازی محلی است و در بیشتر مناطق ایران نواخته می‌شود.

ساختار نی

نی هفت‌بند از ساقه گیاه نی تهیه می‌شود. برای درست کردن آن، قطعه‌ای از نی را انتخاب می‌کنند که از ابتدا تا انتهای آن، دقیقاً هفت بند یا گره داشته باشد. امروزه این ساز به شکل مصنوعی و با روش‌های جدید نیز تولید می‌گردد.

نی هفت‌بند که به اختصار “نی” نامیده می‌شود، دارای پنج سوراخ در رویه و یک سوراخ در پشت خود است. نوازنده با انگشتان دست خود این سوراخ‌ها را می‌بندد؛ معمولاً از انگشت دوم و چهارم یک دست و انگشتان اول تا چهارم دست دیگر برای این کار استفاده می‌شود.

به طور معمول، نوازنده سر نی را بین دو دندان نیش خود قرار می‌دهد و زبان خود را در قسمت پایین و پشت آن گرد می‌کند و از این طریق می‌نوازد. با این حال، برخی استادان مانند جمشید عندلیبی روش دیگری دارند و زبان را در قسمت بالا قرار می‌دهند.

دشوارترین بخش در نواختن نی، تولید صدای اولیه و رسیدن به صدای مناسب است، در حالی که انگشت‌گذاری روی سوراخ‌ها نسبتاً ساده‌تر می‌باشد. به طور کلی، روش‌های نواختن نی به دو سبک اصلی تقسیم می‌شود: سبک نایب اسدالله و سبک کسایی.

توصیه می‌شود به مطالعه مقاله تفاوت های ویلون با ویلونسل ادامه دهید.

مشخصات نی

نی به طور کلی یک ساز بادی است که از یک لوله‌ی استوانه‌ای از جنس گیاه نی ساخته شده است. طول این لوله از هفت بند و شش گره تشکیل شده (به همین خاطر به آن «نی هفت‌بند» هم می‌گویند).

قطر نی می‌تواند بین یک و نیم تا سه سانتیمتر و طول آن حدود سی تا هفتاد سانتیمتر باشد. روی تمام نی‌ها، در قسمت پایین لوله، پنج سوراخ در جلوی ساز و یک سوراخ در پشت آن قرار دارد. دو سر نی معمولاً با روکشی کوتاه از جنس برنج پوشانده شده است. لبه‌ی بالایی نی که در دهان قرار می‌گیرد، آنقدر تیز است که می‌تواند بین دندان‌ها جای بگیرد.

نی از سازهای بی‌زبانه محسوب می‌شود. نوازنده با دمیدن هوا از سر بالایی نی، هوا را به داخل لوله می‌فرستد. بیشتر این هوا از نزدیک‌ترین سوراخ باز خارج می‌شود. با بستن و باز کردن سوراخ‌ها توسط انگشتان دو دست، طول هوای در حال ارتعاش تغییر می‌کند و در نتیجه صدای ساز زیر یا بم می‌شود.

نی را نمی‌توان مانند سازهای زهی (مثل تار یا ویولن) با پیچاندن گوشی کوک کرد. به همین دلیل، معمولاً نمی‌توان آن را دقیقاً با سازهای دیگر هماهنگ نمود. از این رو، نوازنده‌ی نی اغلب به صورت تکنواز اجرا می‌کند. البته این به آن معنا نیست که هرگز از نی در گروه‌های موسیقی استفاده نمی‌شود.

در موارد نادری که بخواهند نی را در همنوازی ارکستر به کار ببرند، نوازنده چندین نی با محدوده‌های صوتی مختلف آماده می‌کند و در طول اجرا، بسته به نیاز قطعه یا همراهی با خواننده، از نی مناسب استفاده می‌کند.

وسعت صدای نی

نی حدود دو اکتاو و نیم وسعت صدا دارد، اما کوک یا زیر و بمی آن در انواع مختلف این ساز فرق می‌کند. برای تولید نت‌های اکتاوهای بالاتر، می‌توان فشار دمش را افزایش داد.
به بیان دیگر، اگر فشار دمش را دو برابر کنیم، صداها یک اکتاو پایین‌تر می‌روند و همچنین باید توجه داشت که هر نی معمولاً یکی دو نت مشخص را نمی‌تواند به درستی اجرا کند. نی سازی محلی است و در سراسر ایران رواج دارد.
نکته اینجاست که نوازنده در هنگام نواختن، هوا را هم از راه بینی به ریه‌ها می‌فرستد و هم در گونه‌هایش ذخیره می‌کند و سپس این هوا را به آرامی به درون لوله نی می‌دمد.
این ساز در دسته سازهای بومی جای می‌گیرد و تقریباً در همه مناطق ایران شناخته شده است. نوازندگان محلی با یک روش سنتی و ابتکاری، هنگام نفس‌گیری تا حدی از قطع شدن صدای ساز جلوگیری می‌کنند.

تاریخچه ی مختصری از نی :

این ساز، یکی از کهن‌ترین آلات موسیقی است که به دست انسان ساخته شده است. بر اساس پژوهش‌های انجام شده، استفاده از ساقه گیاه نی برای ساخت سازهای بادی به حدود ده هزار سال پیش در مناطق مرتفع آمریکای جنوبی (کشور پرو) بازمی‌گردد.

در ایران نیز، هنرمندان نقاش در مینیاتورهای خود از سده‌های دور، تصویر «نایی» را در گردهمایی‌های سماع، در کنار دف به تصویر کشیده‌اند.
در سروده‌ها و نوشته‌های فارسی نیز، نوازنده نی جایگاه ویژه‌ای داشته و نزد بسیاری از شاعران بزرگ ایران مورد احترام و توجه بوده است.

نزدیکی صدای نی به آوای انسان و ویژگی‌های منحصر به فرد آن، این ساز را به نمادی از روح و جان آدمی تبدیل کرده است.
به گونه‌ای که در مصر باستان، حدود پنج هزار سال پیش، این ساز را همراه با پیکر نوازنده‌اش دفن می‌کردند! با این اندیشه که روح نوازنده در سازش باقی می‌ماند.

این ساز در موسیقی درویشان ترکیه، به ویژه در شهرهای استانبول و قونیه، از اهمیت بالایی برخوردار است و نوای آن همواره در مراسم ذکر و عبادت در خانقاه‌ها شنیده می‌شود.

گیاه نی با توجه به شرایط آب‌وهوایی و نوع خاک در مناطق گوناگون جهان، گونه‌های متنوعی دارد و به شکل‌های مختلف برای ساختن سازهای بادی مورد استفاده قرار گرفته است.
اما به طور کلی، هر ساز بادی از دو بخش اصلی تشکیل شده است: یکی بخش تولیدکننده صدا و دیگری لوله تقویت‌کننده یا تشدیدکننده صدا.
تفاوت در شکل لوله تشدید در انواع نی‌ها بسیار اندک است، در حالی که بخش تولید صدا و روش ایجاد آن در فرهنگ‌های مختلف، گونه‌های بسیار گوناگونی دارد.

چند تن از نوازندگان نی 

وقتی صحبت از ساز نی به میان می‌آید، نام بزرگترین نوازنده‌ی این ساز در دوران قاجار، یعنی استاد نایب اسدالله اصفهانی، همواره می‌درخشد.

توصیه می‌شود به مطالعه مقاله تفاوت سنتور یک مهر و دو مهر چیست؟ کدام بهتر است؟ ادامه دهید.

استاد نایب اسدالله اصفهانی
هنرمندی که جمله معروفش را دوستداران موسیقی ایرانی همیشه به یاد می‌سپارند: «من نی را از آغل گوسپندان به دربار پادشاهان برده‌ام».
او با ساز ساده‌ای که فقط چند سوراخ داشت، هر صدایی که می‌خواست از آن درمی‌آورد.
هم‌دوره‌های نایب اسدالله اصفهانی، مهارت او را با استادان بزرگی مانند سماع حضور و آقا حسین‌قلی برابر می‌دانستند.

 استاد حسن کسایی

از نوازندگان نامدار نی در زمان ما، استاد حسن کسایی پسر سید جواد است. او از همان سال‌های کودکی عشق فراوانی به موسیقی داشت. وقتی دوازده ساله بود، نواختن نی را آغاز کرد و در سیزده‌سالگی شاگرد استاد نوایی شد. (استاد نوایی، خود شاگرد نایب اسدالله بوده و از دیگر شاگردان او، یاوری است که او نیز اهل اصفهان می‌باشد).

مقاله مشکل تعدد مهر های ساز چیست؟ حاوی اطلاعات جامعی است.

کسایی در کلاس‌های استاد صبا ردیف‌های موسیقی را نواخت و با هنرمندان بزرگی مانند خالقی، مشیر همایون و محجوبی نیز همکاری داشت. او کنسرت‌هایی با ادیب خوانساری برگزار کرد و برنامه‌هایی نیز با تاج اصفهانی اجرا نمود. کسایی این ساز را در بالاترین سطح می‌نوازد و تا به حال نوازنده‌ای به توانایی او دیده نشده است. او در حال حاضر در شهر اصفهان زندگی می‌کند.

از دیگر استادان برجسته می‌توان به مهدی خان نوایی، حسین یاوری، حسین عمومی، جمشید عندلیبی، محمد موسوی، حسن ناهید، محمد علی کیانی نژاد، بهزاد فروهری، عبدالنقی افشارنیا و حمیدرضا زبردست اشاره کرد.

این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه آشنایی با ساز فلوت آلتو.

در اینجا می‌توانید اطلاعات کامل‌تری درباره گلنوش خالقی، آغازگر رشتهٔ رهبری موسیقی بانوان در ایران بیابید.

توصیه می‌شود به مطالعه مقاله نت c در موسیقی چیست؟ ادامه دهید.