آیا ساز دهل فقط از دور خوش است؟

یکی از ضرب‌المثل‌های پرکاربرد فارسی، “ساز دهل از دور خوش است” است. شاید برای شما هم این پرسش پیش آمده باشد که چرا این عبارت را به کار می‌برند و آیا واقعاً صدای دهل فقط از فاصله‌ی دور دلنشین است؟ در ادامه با ما همراه باشید تا بیشتر به این موضوع بپردازیم.

معرفی ساز دهل

یکی از سازهای کوبه‌ای بسیار زیبا و جذاب در موسیقی، دهل نامیده می‌شود. دهل سازی است بزرگ و دایره‌ای شکل که هر دو طرف آن قابلیت نواختن دارد. برای نواختن آن معمولاً از دو چوب استفاده می‌کنند: یک چوب بزرگتر به نام «چوگان» و یک چوب نازک‌تر به نام «ترکه».
از آنجا که هر دو طرف این ساز را می‌توان نواخت، به آن ساز دوطرفه یا دورویه می‌گویند. روی هر دو سطح دهل، پوستی از گاو یا گاومیش کشیده شده است که با ضربه چوب‌ها به صدا درمی‌آید.

تاریخچه

دهل در خاورمیانه و به ویژه ایران، گونه‌های بسیار متنوعی دارد. به عنوان مثال، در جنوب ایران انواع مختلفی از دهل مانند پیپه، جفه، پونکه و تویری دیده می‌شود. در دهل منطقه‌ی زابل، یک سمت آن از پوست گوسفند و سمت دیگر از پوست بز ساخته می‌شود.
توجه کنید که در بسیاری از فرهنگ‌نامه‌ها، دهل را طبل می‌نامند. همچنین در نوشته‌های گوناگون، نام این ساز به شکل‌های داول، تاول و داوول نیز ثبت شده است.
شایان ذکر است که ساز کوبه‌ای دهل کاملاً بومی است و در مناطق مختلف ایران اندازه‌های گوناگونی دارد.
بزرگ‌ترین نوع دهل در مناطق کویری مانند یزد، نایین و نیز کاشان یافت می‌شود که به طور ویژه در مراسم مذهبی عاشورا استفاده می‌گردد؛ و این ساز برای مردم آن نواحی از احترام و تقدس برخوردار است.

روش نواختن ساز دهل

نوازنده، ساز دهل را با یک بند که از روی شانه‌هایش عبور می‌کند، به بدن خود می‌بندد و آن را با دو چوب مخصوص می‌نوازد. برخی معتقدند سر چوب‌های دهل، پوشیده از پارچه‌ای گلوله‌شکل است؛ اما معمولاً برای نواختن، از یک سمت با چوبی کلفت به نام چنگال و از سمت دیگر با چوبی نازک‌تر به نام دیرک استفاده می‌شود.

در مناطق جنوبی ایران مثل هرمزگان و نواحی اطراف آن، دهل را مستقیماً با دو دست می‌نوازند. در سیستان و بلوچستان و خراسان، نوازنده یک دست خود را با دو تکه چوب نسبتاً بلند (در حدود ده سانتیمتر) که به دو انگشت بسته شده مجهز می‌کند و با دست دیگر، چوبی خمیده و مخصوص را به کار می‌برد. این ساز معمولاً همراه با سرنا، به ویژه در جشن‌هایی مانند عروسی و مراسم شاد به کار می‌رود و از اهمیت زیادی برخوردار است.

چرا صدای ساز دهل از دور بهتر است؟

شاید ندانید، اما صدای ساز دهل آن‌قدر بلند و گوشخراش است که وقتی از نزدیک نواخته می‌شود، شنوندگان مجبورند گوش‌های خود را بگیرند یا از آن دور شوند تا بتوانند آن را تحمل کنند.
اما در قدیم، وقتی در روستا یا محله‌ای جشنی برپا بود، کسانی که از فاصله‌ای دور این آهنگ ریتمیک را می‌شنیدند، از آن لذت می‌بردند. ضرب‌المثل «آواز دهل شنیدن از دور خوش است» دقیقاً اشاره به همین موضوع دارد.

کاربرد مثل صدای دهل از دور خوش است

این ضرب‌المثل سه مفهوم اصلی دارد:

۱. گاهی سر و صدا و حرف‌های یک نفر، بیشتر از توانایی و مهارت واقعی‌اش است.
۲. همیشه آنچه از خوشی‌ها و خوبی‌ها می‌شنویم، مطابق واقعیت نیست.
۳. اخباری که از دور به گوش می‌رسد اغلب جذاب و فریبنده به نظر می‌آید، اما وقتی از نزدیک بررسی شود، ممکن است چندان چشمگیر نباشد.

معمولاً این ضرب‌المثل برای کسی به کار می‌رود که استعداد یا هنر خاصی ندارد، اما آنقدر از خودش تعریف می‌کند که انگار تنها فرد توانمند در آن زمینه است.

می‌توان این مفهوم را به این شکل هم بیان کرد: همیشه خوشی‌ها و موقعیت‌ها آن‌گونه که تصور می‌کنیم نیستند و مطابق میل ما پیش نمی‌روند.

به همین دلیل است که می‌گویند: صدای دهل شنیدن از دور خوش است. چون وقتی به منبع صدا نزدیک شویم، ممکن است برخلاف انتظارمان باشد و آن خوشی و لذتی که تصور می‌کردیم، وجود نداشته باشد.