سازهای دوتار و تنبور هر دو از سازهای زهی و پرطرفدار هستند که از نظر ظاهری شبیه به هم به نظر میرسند. این شباهت باعث میشود گاهی تشخیص آنها از یکدیگر سخت باشد. با این حال، این دو ساز در جزئیات با هم تفاوتهایی دارند که در ادامه به آنها اشاره میکنیم. برای آشنایی بیشتر با تفاوتهای دوتار و تنبور، در ادامه با ما همراه باشید.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در آیا ساز دهل فقط از دور خوش است؟ پیدا کنید.
آشنایی با ساز دو تار
دوتار یک ساز سنتی ایرانی است که با کشیدن یا زخمه زدن روی سیمهایش صدا تولید میکند. همانطور که از اسمش پیداست، این ساز دو سیم دارد. نوازندگان معمولاً به جای استفاده از مضراب، با ناخنهای خود به سیمها ضربه میزنند.
شکل کاسهٔ دوتار شبیه به گلابی است و دستهی بلندی دارد. معمولاً بین ۱۷ تا ۲۰ پردهی کوچک (که به آنها دستان میگویند) روی دسته بسته میشود. البته در بعضی مناطق جنوب ایران، دوتارهای محلی وجود دارند که اصلاً دستان ندارند.
اگر سوالاتی دارید، مقاله تصنیف چیست؟ به شما کمک خواهد کرد.
روی سطح جلویی ساز از چوب استفاده شده و همانطور که گفته شد، تنها دو سیم دارد. به خاطر همین تعداد سیمها، نام آن را “دوتار” گذاشتهاند. این دو سیم معمولاً با فاصلههای صوتی متفاوتی کوک میشوند.
ساختمان ساز
ساز دوتار شکلی شبیه به یک گلابی دارد و دستهی بلندی متصل به آن است. این ساز دو سیم دارد و به همین دلیل به آن دوتار میگویند. دستهی آن حدود ۶۰ سانتیمتر و طول کل ساز نزدیک به یک متر است. بخش کاسهی آن معمولاً از چوب درخت توت ساخته میشود و دستهاش را از چوب درختانی مثل زردآلو یا گردو میسازند. در گذشته، به جای سیمهای فلزی از رشتههای ابریشم برای این ساز استفاده میکردند.
آشنایی با ساز تنبور
تنبور که گاهی به آن تنبوره هم گفته میشود، یک ساز زهی است. شکل کاسه آن شبیه نیمی از یک گلابی است و دستهای بلند دارد. روی دسته آن بین ۱۳ تا ۱۴ پرده بسته شده و معمولاً ۲ یا ۳ سیم دارد.
در مجموعه آهنگهای موسیقی تنبور نزدیک به ۷۲ مقام یا قطعه اصلی وجود دارد. از این تعداد، ۱۶ مقام برای مجالس و گردهماییهاست و ۵۶ مقام دیگر، مربوط به مقامهای حقانی یا کلام میباشد. اساس موسیقی تنبور، مانند موسیقی سنتی ایران، بر بدیههنوازی و خلاقیت آنی نوازنده استوار است.
کاسه و صفحهٔ این ساز از چوب درخت توت ساخته میشود و دستهٔ آن از چوب گردو است. سیمهای ساز روی یک دستهٔ بلند و کاسهای کشیده شدهاند و با ضربهٔ نوازنده به وسیلهٔ انگشتان به صدا درمیآیند. نواختن این ساز با پنجهٔ دست انجام میگیرد و این ویژگی نشاندهندهٔ پیوند و خویشاوندی آن با سازهایی مانند تنبور، دوتار محلی و سهتار است که آنها نیز با انگشت یا ناخن نواخته میشوند.
مقایسه ظاهری و تفاوت ساز دوتار و تنبور
دوتار و تنبور هر دو کاسهای شبیه به میوه گلابی دارند که از چوب درخت توت ساخته شده است. هر دوی این سازها دستهای بلند دارند که معمولاً از چوب گردو یا زردآلو ساخته میشود. طول دسته دوتار تقریباً ۶۰ سانتیمتر است و اندازه کل ساز به حدود یک متر میرسد. روی دسته دوتار که نسبتاً کشیده است، بین ۱۷ تا ۲۰ دستان بسته میشود. البته در بعضی از مناطق جنوب ایران، دوتارهای محلی وجود دارند که اصلاً دستان ندارند.
دوتار دو سیم دارد، در حالی که تنبور سه سیم دارد. در واقع، بعدها یک سیم به تنبور اضافه شد. در گذشته، به جای سیمهای فلزی امروزی، از رشتههای ابریشم برای این سازها استفاده میکردند. طول تنبور معمولاً بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر است و سیمهای آن شامل یک سیم واخوان و دو سیم اصلی میشود. دوتار دو گوشی دارد، اما تنبور امروزی سه گوشی برای کوک کردن سیمها دارد. سایر بخشهای مشترک این دو ساز شامل سیمگیر، خرک و شیطانک است.
بررسی نحوه نواختن
ساز دوتار معمولاً برخلاف ساز تنبور، با مضراب نواخته نمیشود و نوازنده با ناخنهایش به سیمها ضربه میزند. روش نواختن دوتار در مناطق گوناگون، تفاوتهایی دارد؛ ولی در بیشتر این مناطق، از انگشت اشاره و انگشت شست دست راست برای نوازندگی استفاده میشود. در مقابل، نواختن تنبور با چهار انگشت دست راست انجام میگیرد و انگشت شست در این حالت به کار گرفته نمیشود.
کوک کردن دوتار و تنبور
دوتار را معمولاً با فاصلهای معادل چهار یا پنج پرده کوک میکنند. البته شیوهی کوک این ساز در مناطق گوناگون، متفاوت است. برای نمونه، در ترکمنصحرا، کتول، شرق مازندران و همچنین شرق و شمال خراسان، سیم اول روی نت «لا» و سیم دوم روی نت «می» کوک میشود.
تنبور نیز به چندین شکل مختلف کوک میشود. دو سیم اول آن که به نام «سیم دو» شناخته میشوند، معمولاً بر اساس دیاپازون نت «لا» تنظیم میشوند. سیم سوم که به آن «سیم سل» یا «سیم اخوان» میگویند، با فاصلهای چهارم یا پنجم پایینتر از سیم دو کوک میگردد.
توصیه میکنیم این مطلب ساز نی را بیشتر بشناسید را حتماً بخوانید.
از میان نوازندگان سرشناس دوتار میتوان از حاج قربان سلیمانی (که عکس او در بالا دیده میشود)، استاد غلامعلی پورعطایی و حاج عثمان محمدپرست نام برد.
همچنین از نوازندگان مطرح تنبور نیز میتوان به سید خلیل عالینژاد، درویش امیر حیاتی و دیگران اشاره کرد.
دیدگاهتان را بنویسید