مقام و دستگاه دو واژه کلیدی در موسیقی ایرانی هستند. اگر میخواهید موسیقی سنتی را یاد بگیرید، خوب است ابتدا با معنی این دو اصطلاح آشنا شوید. در این نوشته از وبلاگ آنبین، پس از بیان تعریف کوتاهی از هرکدام، تغییر و تحول مقام به دستگاه را برای شما شرح میدهیم. تا پایان این مطلب با ما همراه بمانید.
مقام در موسیقی ایرانی
مقام یک روش دستهبندی در موسیقی است که در زمانهای گوناگون، از گذشته تا امروز، برای طبقهبندی موسیقی ایرانی، ترکی، عربی و گونههای نزدیک به آنها (مانند موسیقی آذربایجانی و کردی) استفاده شده و هنوز هم کاربرد دارد.
ویژگیها و گروهبندی مقامها در طول زمان یکسان نبوده و در بین موسیقی ایرانی، ترکی و عربی نیز به طور کامل یکسان نیست، هرچند نقاط مشترک فراوانی میان آنها دیده میشود. بر اساس منابع معتبر، تعداد مقامهای اصلی در موسیقی ایرانی دوازده، در موسیقی ترکی سیزده و در موسیقی عربی تا چهارده عدد ثبت شده است.
دستگاه در موسیقی ایرانی
در سدههای گذشته، واژه «دستگاه» جایگزین اصطلاح «مقام» شده است. این کلمه به محل قرارگیری انگشتان دست نوازنده روی دسته ساز اشاره دارد (ترکیبی از دست + گاه). هر پرده از ساز، نمایانگر یکی از فواصل یا گامهای موسیقیایی است. (در موسیقی قدیم ایران، «گاه» به معنای پرده ساز به کار میرفته است.) موسیقی سنتی ایرانی را در قالب هفت دستگاه دستهبندی میکنند که بازمانده مقامهای دوازدهگانه دوران گذشته محسوب میشود.
تحول مقام به دستگاه
تغییر از سیستم مقامی به سیستم دستگاهی، عنوانی است که برای بیان دگرگونیهای رخداده در شیوهٔ طبقهبندی و آموزش موسیقی اصیل ایرانی به کار میرود. در این تحول، روش قدیمی دستهبندی بر پایهٔ مقامها، با روش جدیدی که بر مبنای دستگاهها است، جایگزین شد.
برای گسترش دانش خود، به مقاله ساز ها و زیرشاخه های سبک نیو ایج سر بزنید.
برای یادگیری پیشرفته، به خانه اپرای سیدنی، یکی از مهمترین مراکز هنرهای نمایشی مراجعه کنید.
از سدهٔ چهارم تا نهم هجری، موسیقی نظری ایران از رونق خوبی برخوردار بود و از چارچوبی ادواری برای توصیف موسیقی با استفاده از مقامها بهره میبرد. در این سیستم، دوازده مقام اصلی تعریف شده بود که نامهای آنها عبارت بود از: عشاق؛ نوا؛ بوسلیک؛ راست؛ عراق؛ اصفهان؛ زیر افکند؛ بزرگ؛ زنگوله؛ رهاوی؛ سینی و حجازی.
در صورت علاقهمندی، مطلب بهترین آموزشگاه آموزش تنبک را از دست ندهید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، بیوگرافی پرویز منصوری از پیشگامان توسعه آموزش نوین موسیقی علمی را از دست ندهید.
در صورت علاقهمندی، مطلب گیتار Slite چیست ؟ را از دست ندهید.
برای مطالعه بیشتر، به ویژگی های پیش درآمد در موسیقی سنتی چیست؟ سری سر بزنید.
برای گسترش دانش خود، مقاله بیوگرافی مژگان شجریان را مطالعه کنید.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب قمرالملوک وزیری، ام کلثوم ایران را بخوانید.
اما در سدهٔ نهم هجری، با پیروی حکمرانان ایرانی از افراد متعصب و بانفوذی که با موسیقی مخالف بودند، پیشرفت علمی این هنر در ایران متوقف شد. در همین دوره، دگرگونیها و جابجاییهای بسیاری در ساختار موسیقی ایران روی داد.
شروع جدایی موسیقی ایران از نظام مبتنی بر مقامها دقیقاً
زمان دقیقی برای جدا شدن موسیقی ایران از سیستم مقامی وجود ندارد، اما به نظر میرسد این تغییر در دوره تیموریان (از قرن هشتم تا دهم هجری) آغاز شده باشد. در این فرآیند، به تدریج مقامها کنار رفتند و دستگاههای موسیقی جای آنها را گرفتند. همچنین، روش جدیدی برای دستهبندی و آموزش موسیقی پدید آمد که بعدها به نام «ردیف» شناخته شد.
در این سیستم معمولاً هفت دستگاه اصلی معرفی میشوند: همایون، ماهور، شور، سهگاه، چهارگاه، راستپنجگاه و نوا. علاوه بر اینها، آوازهای فرعی دیگری نیز وجود دارند که در منابع مختلف، فهرست متفاوتی از آنها دیده میشود. این آوازها معمولاً شامل مواردی مانند دشتی، ابوعطا، بیات ترک، افشاری، شوشتری و بیات اصفهان هستند.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره آشنایی با علامت دیز، هشتگ نت ها بیابید.
با وجود اهمیت این تحول از مقام به دستگاه، که یکی از پرسشهای اساسی در تاریخ موسیقی ایران به شمار میرود، تحقیقات چندانی درباره آن انجام نشده است. یکی از نقدهای مطرح شده این است که در این تغییر، تمرکز از موسیقی به عنوان یک دانش نظری برداشته شد و بیشتر به جنبه اجرایی و هنری آن توجه شد. در نتیجه، این نظام نتوانسته نظریه روشن و جامعی درباره موسیقی ارائه دهد.
دیدگاهتان را بنویسید