دو تار یکی از سازهای قدیمی ایرانی است که با ناخن نواخته میشود و تاریخچهای چند هزار ساله دارد. این ساز امروزه بیشتر در مناطق شمال شرقی ایران دیده میشود، اما در هر شهر ممکن است شکل و صدای آن کمی متفاوت باشد. در این نوشته از وبلاگ آنبین، نگاهی میاندازیم به پیشینه، اجزاء و کاربردهای این ساز.
منشأ ساز دو تار
مناطقی که ساز دو تار در آنها رواج دارد عبارتاند از:
شمال خراسان (شهرهایی مانند قوچان، بجنورد، شیروان، اسفراین، فاروج، درگز و آشخانه)، جنوب و شرق خراسان (از جمله تربت جام، تایباد، تربت حیدریه، نیشابور، فردوس، بیرجند، بجستان، بردسکن، قائنات، کاشمر، نردین، خواف، سرخس، گناباد و سبزوار)، مناطق ترکمننشین در شمال شرق (استان گلستان و علیآباد کتول) و همچنین بخشهایی از شرق استان مازندران.
با توجه به این گستردگی جغرافیایی، ساز دو تار به سه گونه اصلی تقسیم میشود:
– دو تار خراسان
– دو تار ترکمن
– دو تار مازندران
ساختار
ساختار ساز دو تار ممکن است در مناطق گوناگون تفاوتهای کوچکی داشته باشد، ولی در اصل، همهٔ آنها از یک طرح کلی پیروی میکنند. این ساز از یک کاسهٔ گلابیشکل و یکپارچه ساخته میشود که معمولاً از چوب درخت توت است. روی کاسه را نیز با صفحهای از چوب توت یا گردو میپوشانند. این کاسه به یک دستهٔ بلند وصل میشود که محل بستن دستانهاست. دیگر بخشهای ساز دو تار عبارتاند از: دو سیم، دو گوشی برای کوک کردن، سیمگیر، خرک و شیطانک.
توصیه میکنیم حتماً مقاله ساز چنگ را بیشتر بشناسید را مطالعه کنید.
توصیه میکنیم حتماً مقاله منشاء موسیقی به کجا باز میگردد را مطالعه کنید.
کاربرد ساز دو تار در نواحی مختلف
در شرق استان خراسان، ساز دو تار یک وسیله موسیقی است که در محافل و جشنها برای هماهنگی با خواننده و ساز دایره از آن استفاده میشود. در شمال خراسان، به کسانی که دو تار مینوازند، بخشی گفته میشود. این هنرمندان تنها نوازنده نیستند، بلکه خوانندگی، قصهگویی و شعرخوانی نیز میکنند و همزمان با نواختن دو تار، داستانهای گوناگونی را برای شنوندگان بازگو مینمایند.
در مناطق ترکمننشین نیز کاربرد دو تار مانند شمال خراسان است و به نوازندگان آن باغشی یا بخشی میگویند. باغشیها معمولاً در مراسمی مانند جشن عروسی، دورهمیهای شبانه و آیینهای شفابخش با موسیقی، ساز میزنند و آواز میخوانند. در بعضی مواقع، دو تار را با کمانچه نیز همراهی میکنند.
در شرق مازندران نیز معمولاً دو تار به تنهایی نواخته میشود؛ با این حال گاهی در کنار کمانچه، دایره یا تنبک قرار میگیرد و صدای خواننده را همراهی میکند.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب تفاوت تصنیف با سرود و آواز را بخوانید.
دیدگاهتان را بنویسید