ساز چنگ معمولاً به خاطر فرم ظاهری و شیوه نواختن منحصر به فردش، سازی خاص و متمایز شناخته میشود. در این نوشته از وبلاگ آنبین میخواهیم شما را بیشتر با این ساز زیبا آشنا کنیم. همراه ما بمانید.
معرفی ساز چنگ
نام چنگ در زبانهای ایتالیایی و اسپانیایی Arpa، در آلمانی Harfe، در فرانسه Harpe و در انگلیسی Harp است. این ساز زهی، شکلی تقریباً مثلثی دارد و از چوبهایی مانند افرا و گردو ساخته میشود. چنگ در اندازههای گوناگونی تولید میشود، بنابراین تعداد سیمهای آن میتواند از ۱۹ تا ۴۷ متغیر باشد.
چنگ یک ساز زهی است که با انگشتان دست نواخته میشود. روش معمول نواختن آن در جهان با هشت انگشت است، اما بر اساس اسناد تاریخی بهجایمانده، در ایران باستان از ده انگشت برای نواختن آن استفاده میکردهاند.
این ساز، یکی از سازهای زهی و بسیار قدیمی محسوب میشود و همراه با ساز عود (بربت)، از شناختهشدهترین سازهای ایران باستان بوده است.
تاریخچه ساز چنگ
پیدایش ساز چنگ از کمان الهام گرفته شده است. زمانی که تیری از کمان رها میشود، زه آن به لرزه درمیآید و صدای خفیفی ایجاد میکند. نخستین چنگها در واقع شبیه یک کمان ساده بودند که از چوب یا نی ساخته میشدند و یک زه میان دو سر آن کشیده شده بود.
چنگ تاریخچهای بسیار کهن دارد. در دوران باستان، اندازه این ساز اغلب بسیار بزرگ بود و شواهدی از آن در آرامگاه پادشاهی اور به دست آمده است. قدمت این ساز به هزاره سوم قبل از میلاد بازمیگردد. این چنگهای قدیمی معمولاً با نقشها و تندیسهای گوناگونی آراسته میشدند که یکی از معروفترین این تزئینات، سر گوساله بوده است.
ساز معابد و مراسم های مذهبی
ساز چنگ در نیایشگاهها و آیینهای دینی مختلف به کار میرفت و شمار زیادی نقاشیهای تاریخی نیز این موضوع را تأیید میکنند. به همین دلیل میتوان ریشههای این ساز زهی را به روزگاران بسیار کهن پیوند داد.
در سنگنگارههای «طاق بستان» نیز چنگنوازانی دیده میشوند که روی قایق، برای پادشاه ساسانی که به شکارگاه آمده، چنگ مینوازند.
در زمان ساسانیان، چنگ نامآورترین و محبوبترین ساز به شمار میآمد. چنگهایی که در نقشهای بازمانده از دورههای پایانی تاریخ بابل و آشور دیده میشوند، از نظر شکل، روش در دست گرفتن و نواختن، با چنگهای دورههای پیشین تفاوت چشمگیری دارند و بر شمار سیمهای آن نیز افزوده شده است. جعبه صوتی این گونه چنگها گاهی راست و بدون خمیدگی و در موارد دیگر، انحنادار بوده است.
برای گسترش دانش خود، مقاله زایلوفون یک شروع عالی موسیقی کودک را مطالعه کنید.
چنگ در هنر
در شاهنامه فردوسی هم بارها از این ساز یاد شده است. «نکیسا» که از نوازندگان نامدار دربار خسروپرویز بود، در نواختن آن استادی بیهمتا داشت.
در نقشهای طاق بستان، روی یک قایق، پنج نوازنده چنگ دیده میشود. همچنین در قایقی دیگر که پادشاه مشغول شکار است، نوازندهای در حال نواختن است که به گمان زیاد «باربد» میباشد. در آن دوره، چنگ معمولاً بین «هفت تا یازده رشته» داشته است.
آخرین چنگنواز برجسته ایرانی در دوره صفویه، شخصی به نام «سلطان محمد چنگی» بود و امروزه دیگر استاد مسلم و ماهری در نواختن این ساز در ایران وجود ندارد.
در سالهای اخیر تلاشهایی برای دوباره ساختن این ساز انجام شده است. افرادی مانند عبدالعلی باقرینژاد، مجید ناظمپور و سیامک مهرداد در ایران و فکرت کاراکایا (Fikret Karakaya) در ترکیه، نمونههایی از چنگ را بازسازی کردهاند.
ساختمان چنگ
این ساز از یک قاب سهضلعی تشکیل شده است. ضلع پشتی آن جعبهای است که صدای ساز را تقویت میکند. ضلع بالایی که به شکل یک خط خمیده است، محل ثابت شدن سیمها میباشد و ضلع جلویی مانند یک ستون محکم، دو ضلع دیگر را نگه میدارد.
سیمها معمولاً از روده گوسفند ساخته میشوند و برای صدای بم از فولاد استفاده میگردد. هر سیم یک نت موسیقی تولید میکند. تعداد سیمها حدود ۵۰ عدد است که همه به موازات ستون جلویی کشیده شدهاند.
هر گروه متوالی از هفت سیم، با رنگهای متفاوت ساخته شده و این الگوی رنگی در هفت سیم بعدی دقیقاً تکرار میشود. سیمها بر اساس فواصل «دیاتونیک» کوک میشوند.
مجموعه هفت سیم اصلی در حالت عادی، نتهای «دو بمل»، «ر بمل»، «می بمل»، «فا بمل»، «سل بمل»، «لا بمل» و «سی بمل» را تولید میکنند. به همین دلیل، همه سیمهای «دو بمل» همرنگ، همه سیمهای «ر بمل» همرنگ و به همین ترتیب بقیه نتها نیز همرنگ یکدیگر ساخته شدهاند.
در انتهای پایینی جعبه تقویت صدا (سمتی که به نوازنده نزدیکتر است)، در جلوی پای راست ۴ پدال و در جلوی پای چپ ۳ پدال قرار دارد.
هر کدام از این پدالها با فشار اول و قرار گرفتن در شکاف اول، صدای تمام سیمهای همنام (مثلاً همه دو بملها یا همه ر بملها) را نیم پرده کروماتیک بالا میبرد (برای مثال «دو بمل» را به «دو» تبدیل میکند). اگر پدال را دوباره فشار داده و در شکاف دوم ثابت کنیم، نت مربوطه باز هم نیم پرده کروماتیک بالا میرود (یعنی نت «دو» به «دو دیز» تبدیل میشود).
انواع چنگ
به طور کلی، چنگها را میتوان در چهار گروه اصلی جای داد:
چنگ ارکستری
چنگ سنتی
چنگ باستانی
چنگ تزیینی
این سازها از نظر قالب و شکل ظاهری نیز با هم تفاوت دارند و نمونههای گوناگونی از آنها دیده میشود، مانند:
چنگ زاویهدار
چنگ منحنی
چنگ ون
چنگ کندوگ
چنگ ون کنار ساسانی
چنگ لیر (نوعی چنگ در یونان باستان که شبیه حرف U است)
مقاله چگونه بهترین آموزشگاه موسیقی را انتخاب کنیم ؟ منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره آموزش موسیقی کودک بیابید.
دیدگاهتان را بنویسید