سازهایی مانند نی، فلوت، شمشال و… با دمیدن هوا در بخشی از ساز به صدا درمیآیند. این سازها گونههای گوناگونی دارند که به دلیل شکل ساخت و ویژگیهای خود با یکدیگر فرق میکنند. در ادامه این نوشته از وبلاگ آنبین، بیشتر با ساز شمشال که به عنوان مادر سازهای بادی شناخته میشود، آشنا خواهید شد.
ساز شمشال
شمشال یک ساز بادی و نوعی نی ساخته شده از فلز است. این ساز از قدیمیترین سازهای منطقه کردستان محسوب میشود. شمشال در اصل متعلق به چوپانان است و تاریخچه بسیار طولانی دارد، تا جایی که میتوان آن را نیای اصلی سازهای بادی دانست.
برای گسترش دانش خود، به مقاله آشنایی با گروه موسیقی چارتار سر بزنید.
شمشال مادر سازهای بادی
موسیقی کردی از گذشتههای دور تا به امروز، طرفداران فراوانی داشته و هر کسی که به آن گوش میدهد، مجذوب آن میشود. قوم کرد بیش از شش هزار سال است که شهرنشینی دارد و به باور هنرمندان این سرزمین، ساز شمشال کهنترین سازی است که با زندگی مردم کرد پیوند خورده است.
موسیقی کردی حال و هوایی داستانگونه دارد و انگار با هر نُت و آوایش، تاریخ این قوم را بازگو میکند.
کارشناسان موسیقی کردی معتقدند که این موسیقی برای پاسداری از زبان، ادبیات، فرهنگ، داستانها و در یک کلام، برای حفظ تمدن و گذشته کردها پدید آمده و در واقع روایتکننده فرهنگ مردمان کرد است.
سرزمین کردستان، زادگاه بسیاری از خوانندگان و نوازندگان مشهور ایران است. به گونهای که دستگاههای موسیقی ایرانی مانند ماهور، شور، نوا، همایون، سهگاه، چهارگاه و راست پنجگاه و همچنین گوشههای موسیقی بسیاری که همراه با این آوازها به کمال رسیدهاند، ریشه در این دیار دارند.
سازهایی مانند نی، سرنا، نایه، دهل، دف، تنبک، تنبور، کمانچه، دیوان و شمشال، بخشی از سازهای موسیقی کردی هستند که هر یک، ریشهای عمیق در دل کردستان دارند و نبود هر کدام از آنها، موسیقی این منطقهٔ هنرپرور را ناقص میکند.
ساختمان شمشال
شمشال یکی از کهنترین و پرکاربردترین سازهای منطقه کردستان است و آهنگها و نواهای محلی با آن نواخته میشوند.
برای مطالعه بیشتر، به درخت آوازه خوان در انگلیس سری سر بزنید.
ساختار این ساز از یک لوله فلزی تشکیل شده که شش سوراخ در روی آن و یک سوراخ در پشت قرار دارد. طول شمشال حدود ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتر و پهنای آن نزدیک به ۱٫۷۵ سانتیمتر است.
از شمشال در جشنهای عروسی و مراسم شاد استفاده میشود و همراه با خوانندگی و رقص کردی نواخته میشود. گاهی با سازهای دیگری مانند تنبک و دف همنوازی میکند یا به تنهایی نواخته میشود. این ساز در مراسم سوگواری نیز به کار میرود.
صدای شمشال
این ساز از نظر نوع صدا و گسترهی صوتی، در دستهی سازهای بم قرار میگیرد و صدایی غنی و ویژه دارد.
طریقهٔ نوازندگی
وقتی نوازنده ساز را روی لبهایش میگذارد و بین دو لبش روزنهای کوچک برای عبور هوا ایجاد میکند، با برخورد این جریان باریک هوا به لبهٔ بالایی ساز، صدا به وجود میآید. معمولترین صدایی که از شمشال شنیده میشود، صدای «بم ترکیبی» است. در این حالت، صدای بم و زیر ساز با مهارت زیادی در هم میآمیزند و ترکیب میشوند.
یکی از ویژگیهای مهم شمشال که نوازنده از آن بهره میبرد، تکنیک «تنفس برگردان» است. در این روش، نوازنده باید آنقدر ماهر باشد که همزمان از طریق بینی نفس بکشد و از هوای ذخیره شده در دهانش برای نواختن استفاده کند تا صدای ساز قطع نشود. به این ترتیب، صدای ساز پیوسته میماند و تداوم پیدا میکند.
توصیه میکنیم حتماً مقاله محبوب ترین سازها برای کودکان را مطالعه کنید.
طرز ساختن شمشال در گذشته
در گذشته، ساز شمشال را از چوب، نی و حتی از استخوان بال عقاب درست میکردند. روش ساخت آن در زمانهای قدیم به این شکل بود: نخست، یک تکه نی به طول چهل تا پنجاه سانتیمتر میبریدند و داخل آن شیر میریختند. بعد از آن که شیر جذب نی میشد، نی را روی لانهٔ مورچهها میگذاشتند تا مورچهها محتویات درون آن را کامل بخورند و فقط یک پوستهٔ بسیار نازک و سبک از نی باقی بماند.
برای این که نی هم زیباتر شود و هم محکمتر، یک قطعه چوب تر از درخت آلبالوی وحشی به ضخامت مناسب شمشال آماده میکردند. سپس پوست آن چوب را به شکل حلقههای مساوی برش میدادند و این حلقهها را با فاصلههای دلخواه روی نی قرار میدادند. این کار نه تنها زیبایی ساز را بیشتر میکرد، بلکه استحکام آن را نیز چند برابر مینمود.
همچنین باید توجه داشت که هوایی که داخل نی جریان پیدا میکند، تأثیر زیادی روی کیفیت صدای شمشال میگذارد.
برای گسترش دانش خود، مقاله گروه موسیقی رستاک را مطالعه کنید.
در مرحلهٔ آخر، در فاصلهٔ چهار سانتیمتری انتهای نی، حدود شش یا هفت سوراخ به قطر نیم سانتیمتر ایجاد میشد که فاصلهٔ هر سوراخ از دیگری معمولاً سه سانتیمتر بود. بهترین و مرغوبترین نوع شمشال را معمولاً خود نوازندهٔ آن میسازد.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره آرمونیکا یا هارمونیکای شیشه ای ، ساز بدنام و کشنده! بیابید.
برای یادگیری پیشرفته، به آرشه یا کمانه چیست؟ مراجعه کنید.
دیدگاهتان را بنویسید