تصنیف پرکاربردترین قالب در موسیقی اصیل ایرانی است که دارای وزن و ریتم مشخصی میباشد. به نظر میرسد نام اصلی این قالب «تصنیف صوت» بوده که به تدریج در طول زمان کوتاه شده و تنها به «تصنیف» شهرت یافته است. در ادامه این نوشته از وبلاگ آنبین، بیشتر با ویژگیهای تصنیف آشنا خواهید شد.
تصنیف
واژه تصنیف از حدود قرن هشتم و نهم هجری مورد استفاده قرار گرفته و در قرن دهم رایج شده است. با این وجود، برخی از پژوهشگران حوزه موسیقی، این واژه را به معنای گستردهتری تفسیر میکنند و آن را شامل هرگونه آواز ریتمیک و موزون میدانند. این گروه برای تصنیف، پیشینهای قدیمیتر جستجو میکنند و ریشههایی مانند گاتاهای زرتشت را برای آن در نظر میگیرند.
تاریخچه :
کهنترین سرودههای آهنگینی که امروز در دسترس ما هستند، به زمان عبدالقادر مراغهای (که در دوره تیموریان زندگی میکرد) بازمیگردد. سرودههای آهنگین دوره صفویه هم بیشتر بر پایه وزنهای عروضی سروده میشدند.
در دوران زندیه، گونهی ویژهای از سروده آهنگین با نام «کار عمل» یا «کار و عمل» رواج داشت که گاهی هدف از آن، نشان دادن مقامها و گوشههای مختلف هر دستگاه موسیقی بود. همچنین سرودههای آهنگین مردمیای هم در واکنش به رویدادهای سیاسی و اجتماعی آن روزگار ساخته میشد.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله ۱۰ ساز محبوب غربی را بشناسید! مراجعه کنید.
با این حال، رونق سروده آهنگین به شکل امروزی آن، به سالهای پایانی دوره قاجار و آغاز جنبش مشروطه ایران نسبت داده میشود. در این برهه، شمار زیادی از شاعران و آهنگسازان به ساختن سروده آهنگین روی آوردند و بسیاری از این آثار، بازتابدهنده شرایط سیاسی و اجتماعی جامعه آن زمان بودند.
برای یادگیری پیشرفته، به آیا پهلوان آواز ایران را می شناسید؟ مراجعه کنید.
این مفهوم، با آنچه در موسیقی ایران پیش از سده دوازدهم هجری، تصنیف نامیده میشد تفاوت دارد؛ زیرا برخلاف سرودههای آهنگین قدیمی، در این آثار نقش موسیقی برتر از شعر بود.
نوا ساز و ترانه سرا
از سالهای آغازین دهه ۱۳۲۰ خورشیدی، کار ترانهسرایی کمکم رونق پیدا کرد و به یکی از شغلهای رسمی در نهادهای موسیقی پایتخت تبدیل شد. از آن زمان به بعد، ساخت آهنگ و سرودن شعر برای تصنیفها از هم جدا شد؛ شخصی به نام «نواساز» ملودی را میساخت و فرد دیگری با عنوان «ترانهسرا» شعر آن را میسرود. اصطلاح «ترانهسرا» نیز از همان سالها رواج یافت و شناخته شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به دلیل نگاه منفی برخی متدینان به پیشینه ترانهخوانی و حتی خود واژه «ترانه»، به آهنگها و تصنیفهایی که در مدح انقلاب و رزمندگان جنگ ایران و عراق ساخته میشد، نام «سرود» داده شد.
در آن سالها، به تدریج قرار دادن موسیقی بر روی اشعار شاعرانی مانند سعدی، مولوی و حافظ معمول شد و کار تصنیفسرایی و ترانهسازی تقریباً به حاشیه رفت. اما در سالهای اخیر با فعالیت دوباره ترانهسرایان قدیم و جدید، مانند علی معلم دامغانی، حمید سبزواری، سپیده کاشانی، هوشنگ ابتهاج (سایه)، جواد آذر، محمود شاهرخی و بامداد جویباری، این هنر دوباره جان گرفته و ادامه دارد.
تفاوت تصنیف و ترانه
همانطور که پیشتر اشاره شد، تصنیف پرکاربردترین و شناختهشدهترین قطعهای است که در موسیقی سنتی ایران و در قالب وزن و ریتم مشخص ساخته میشود.
برای درک تفاوت ترانه و تصنیف به سادهترین شکل، میتوان گفت تصنیف نزد ما ایرانیان، آهنگی ریتمیک است که بر پایه موسیقی اصیل، شعر کلاسیک یا هماهنگ با آن و سازهای سنتی ایرانی شکل میگیرد. در مقابل، ترانه آهنگی است که میتواند بر مبنای سبکهای مختلف موسیقی (چه ایرانی و چه غیرایرانی)، قالبهای گوناگون شعری و همچنین ترکیبهای مختلفی از سازها (چه سازهای ایرانی و چه سازهای خارجی) ساخته شود.
به عنوان نمونه، آهنگ «مرغ سحر» با شعر ملکالشعرای بهار و ساخته مرتضیخان نیداوود یک تصنیف به شمار میرود. اما آهنگ «ما دو تا ماهی بودیم» با شعر شهیار قنبری، آهنگسازی بابک افشار، تنظیم واروژان و خوانندگی گوگوش، یک ترانه محسوب میشود.
شعر بهکار رفته در تصنیف، برخلاف شعر سنتی، از وزنهای متنوع و مصراعهایی با طول نابرابر (بعضی کوتاه و بعضی بلند) تشکیل شده است. با این حال، شباهتهای موجود بین وزنهای شعر فارسی و الگوهای ریتمیک موسیقی، باعث شده تا بین فرم شعر سنتی و شعر تصنیف اشتراکهایی دیده شود.
در تصنیفهای قدیمیتر مرسوم بود که یک بیت از شاعران کهن در شعر گنجانده میشد و سپس ادامه شعر با قافیهای آزاد سروده میشد. نمونه این کار را در تصنیف بیات اصفهان ساخته علیاکبر شیدا میبینیم که در آن بیتی از سعدی تضمین شده است.
ترانه
ترانه، شعری کوتاه و مردمی است که از دل جامعه برمیآید. اما تصنیف، معمولاً برای موقعیتهای خاصی ساخته میشود و سپس میان مردم پخش میگردد. میتوان گفت ترانهها، شکل سادهتر و شادتر تصانیف هستند.
موسیقی ترانه از قواعد پیچیده علمی پیروی نمیکند، در حالی که تصنیفها دارای وزن، قافیه و اصول عروضی مشخصی هستند.
ترانهها برخلاف تصنیفها میتوانند بنا به سلیقه خواننده کوتاه یا بلند شوند و وزن ثابتی ندارند. ساختار ترانه ساده است و از صنایع ادبی پیچیده در آن استفاده نمیشود، اما تصنیفها اغلب پر از آرایههای ادبی و زیباییهای کلامی هستند.
ترانه ریتمیک و خوشآهنگ است و معمولاً بخشهای ضربی دارد و در عین حال، سنگینی و جدیت برخی تصنیفها را ندارد. در مقابل، تصنیفها اغلب حال و هوایی سنگینتر دارند، گاهی ریتم مشخصی ندارند و ملودی آنها نیز کمتر گوشنواز است.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه محبوب ترین سازهای سنتی ایرانی کدامند ؟.
انواع ترانه
ترانهها گونههای گوناگونی دارند. برخی از آنها درباره عشق و احساسات هستند که به آنها ترانههای عاشقانه میگویند. بعضی ترانهها به توصیف طبیعت یا صحنههای زیبا میپردازند که به آنها ترانههای وصفی گفته میشود. نوعی دیگر، ترانههای بزمی هستند که برای شادی و مجالس فرح خوانده میشوند. ترانههای حماسی یا رزمی هم وجود دارند که درباره دلاوریها و جنگاوریها سروده شدهاند. گاهی ترانهها به کار و پیشه خاصی مانند کشاورزی یا دریانوردی مربوط میشوند. همچنین ترانههای آرام و ملایمی هم هستند که برای خواباندن کودکان خوانده میشوند و به آنها لالایی میگویند.
دیدگاهتان را بنویسید