ایران سرزمینی است با فرهنگها و قومیتهای گوناگون که در کنار هم زندگی میکنند. این تنوع فرهنگی باعث شده تا موسیقی در این کشور نیز بسیار رنگارنگ و متنوع باشد. یکی از گونههای زیبا و دلنشین موسیقی ایرانی، متعلق به منطقه مازندران است. در این نوشته از وبلاگ آنبین، شما را بیشتر با موسیقی مازندرانی آشنا میکنیم.
موسیقی مازندرانی
موسیقی مازندران، مانند دیگر موسیقیهای محلی ایران، با زندگی روزمره مردم پیوندی ناگسستنی دارد. این موسیقی در شالیزارها، جنگلها، کنار دریا، در جشنها و مراسم سوگواری و حتی در آیینهای مذهبی حضوری پررنگ دارد. پس از انقلاب، این موسیقی رشد چشمگیری کرد و جایگاه ویژهای در دل هنرمندان و مردم پیدا کرده است.
این موسیقی در گستره وسیعی از دشتهای شمالی کوههای البرز و کرانههای جنوبی دریای خزر رواج دارد. از دشتهای کتول و گرگان در شرق که ترکمننشین نیستند، تا دو سوی نشتارود در غرب مازندران، مردم با این موسیقی انس دارند و همین گستردگی جغرافیایی، باعث تنوع و گوناگونی آن شده است.
موسیقی مازندران هم به صورت آواز و هم با ساز اجرا میشود. این موسیقی با موسیقی گیلکی در غرب و موسیقی خراسانی در شرق ارتباط و شباهتهایی دارد. همچنین در سالهای اخیر، موسیقی پاپ نیز در میان مردم مازندران طرفداران زیادی پیدا کرده است.
اشکال موسیقی
موسیقی قدیمی مازندران به دو شکل اصلی اجرا میشود. یک نوع آن همراه با خواندن و شعر است و نوع دیگر، تنها با ساز و بدون خوانندگی اجرا میگردد.
موسیقی آوازی
موسیقی آوازی مازندران به سه گروه اصلی تقسیم میشود: عاشقانه، پهلوانی و مذهبی.
۱ – عاشقانه: آوازهایی مانند امیری، نجما و طالبا در همهجای مازندران، کتولی در بخش شرقی و ولگهسری در بخش غربی آن خوانده میشوند. محتوای این آوازها عشق است؛ چه عشق به معشوق و چه عشق به طبیعت، حیوانات و سرزمین.
۲ – پهلوانی: از شعرهای داستانی و پهلوانی رایج در مازندران میتوان به «سوت» یا «سورت» اشاره کرد که بیشتر آنها مربوط به دوره قاجار و پس از آن هستند.
۳ – آیینی: موسیقی مذهبی مازندران شامل مراسمی مانند نوروزخوانی، نواجش، موری، چاووشخونی، تعزیه و موارد مشابه است.
علاوه بر اینها، آوازهای نیمهمقامی و مقامهای کوچکتر مانند کیجاجانها و لالاییها، بخش مهمی از موسیقی آوازی این خطه را در بر میگیرند.
دسته بندی
موسیقی مازندران را در چهار گروه اصلی دستهبندی میکنند. این گروهها اگرچه نقاط مشترکی با هم دارند، اما هر کدام مشخصات و ویژگیهای منحصر به فرد خود را حفظ کردهاند:
موسیقی بومی و اصیل تبری (که در مناطق کوهستانی و دشتهای مرکزی مازندران رواج دارد)؛ موسیقی گُداری (که مرکز آن منطقه قنبرآباد در شهرستان بهشهر است)؛ موسیقی خنیایی شرق مازندران (در دشتهای شرقی این استان، از محدوده کُردکوی در استان گلستان تا منطقه میاندورود در ساری)؛ و در نهایت موسیقی غرب مازندران (که از دو سوی رودخانه چالوس تا دو طرف رود نشتا و همچنین موسیقی منطقه کجوری را شامل میشود).
موسیقی مرکز مازندران
موسیقی بخشهای مرکزی استان، که بهنوعی ریشه و منشأ اصلی بیشتر ملودیها و آهنگهای چهار ناحیهی تبریزبان به شمار میرود، در همهی نواحی کوهستانی و دشتی از منطقهی هزارجریب تا شرق رودخانهی چالوس رواج دارد. این موسیقی از یک سو بر دو مقام آوازی مهم این منطقه، یعنی امیری (تبری) و کتولی، و از سوی دیگر بر اساس قطعات سازی و آهنگهای چوپانی استوار است. مقامهای امیری و کتولی به مرور زمان وارد موسیقی سازی نیز شدهاند و بر غنا و تنوع آن افزودهاند.
برای گسترش دانش خود، به مقاله آخرین سازی که در ارکستر سمفونی مورد استفاده قرار گرفت سر بزنید.
موسیقی گُداری
گُدارها که در نوشتههای تاریخی و گفتههای مردم مازندران با نامهایی مانند گُدَر، گودار، چوله و خیکِش شناخته میشوند، خود را چوله صدا میزنند. آنها گروهی از نوازندگان و آوازخوانان هستند که در گذشتهای نامشخص از هندوستان کوچانده شدهاند. زمان و چگونگی این کوچ دقیقاً روشن نیست، اما منابع تاریخی در سه مورد درباره آنها همنظرند: ریشه هندی دارند، به اجبار کوچ کردهاند و پیشه اصلیشان موسیقی و خنیاگری است. گدارها یک گروه کوچک و غیررسمی از کولیها هستند که اکنون در زبان و آداب مردم مازندران حل شدهاند و بیشتر در روستاها و محلههای میان بهشهر و گرگان زندگی میکنند.
توصیه میکنیم این مطلب سیتار از سازهای زهی زخمهای موسیقی هندی را حتماً بخوانید.
موسیقی شرق مازندران
موسیقی بخش شرقی مازندران، از نواحی شرقی شهر ساری تا نزدیکی شهر کُردکوی در استان گلستان رواج دارد. این موسیقی بر اساس روایتها و داستانهای آوازی شکل گرفته و گاهی نیز از موسیقی ترکمنی و خراسانی تاثیر پذیرفته است. سازهای اصلی در اجرای این موسیقی، دوتار و کمانچه به همراه آواز هستند و برخلاف مناطق مرکزی مازندران، در این نواحی از سازهایی مانند لَلِهوا، دِسَرکوتِن و سرنا استفاده نمیشود.
برای گسترش دانش خود، به مقاله آشنایی با دیوان،ساز کردی سر بزنید.
دوتار منطقه شرق مازندران که کانون اصلی آن شهر بهشهر است، در مقایسه با دوتارهای دیگر مناطق ایران، سادهتر است. این دوتار معمولاً حداکثر هشت پرده دارد و روش نواختن آن نیز کمتر پیچیده است. نقش اصلی این ساز، همراهی کردن آوازها و نغمههای محلی این دیار است. در این منطقه، دوتارنوازان و خوانندگان محلی، به ویژه هنرمندان طایفه گُدار، جایگاه بسیار مهمی در پاسداری و اجرای موسیقی دارند.
موسیقی غرب مازندران
موسیقی بخش غربی مازندران، مجموعهای از آوازها و نواهایی است که از شرق شهر نوشهر آغاز شده و تا غرب شهر تنکابن گسترده شده است. این موسیقی، مانند دیگر گونههای موسیقی مناطق مرزی، تحت تأثیر هر دو فرهنگ مازندرانی و گیلانی قرار دارد و در حالتها و ریزمقامهای آوازی و سازی آن، تلفیقی از موسیقی مناطق تبری، گیلکی، دیلمانی، اِشکِوری و طالقانی به چشم میخورد. هرچه از غرب این ناحیه به سمت شرق حرکت کنیم، نقش موسیقی تبری پررنگتر میشود و در مناطق غربی، تأثیر موسیقی شرق گیلان (بیهپیش) بیشتر خود را نشان میدهد. در این محدوده جغرافیایی، هیچ نشانهای از موسیقی گُداری و مناطق شرقی مازندران دیده نمیشود.
دیدگاهتان را بنویسید