اصطلاح فرم سونات، در واقع به ساختار و قالب یکی از بخشهای یک قطعه موسیقی اشاره دارد. برای بسیاری از علاقهمندان به موسیقی، آشنایی با این گونه اصطلاحات، هم مفید است و هم ضروری. در این قسمت از وبلاگ آنبین، فرم سونات به طور جامع و دقیق شرح داده شده است. همراهی شما تا پایان این توضیح، باعث خوشحالی ماست.
فرم سونات چیست؟
قوانین ساختاری سونات مانند قوانین فیزیک، سفت و سخت و تغییرناپذیر نیستند. با این حال، نخستین بخش هر قطعه سونات، معمولاً از نظم و چارچوب مشخصی پیروی میکند (این چارچوب در سمفونیها نیز دیده میشود، زیرا در اصل سمفونی یک سونات بزرگ برای اجرای ارکستر است).
به زبان ساده، بخش اول یک سونات سه قسمت اصلی دارد: قسمت معرفی و نمایش موضوعهای موسیقایی، قسمت گسترش و پرداخت به آن موضوعها، و در نهایت قسمت بازگشت و تکرار دوبارهٔ ایدههای اصلی.
در دوران موسیقی باروک، واژهٔ سونات معانی و کاربردهای گوناگونی در سبک، فرم موسیقی و نوع سازبندی به ذهن میآورد. از دورهٔ کلاسیک تا قرن بیستم، تعداد بسیار زیادی از آثار مهم موسیقی در قالب فرم سونات (که گاهی به آن فرم سونات – آلگرو هم میگویند) خلق شدهاند.
برای مطالعه بیشتر، به کدام انیمیشن ها بهترین موسیقی متن را داشته اند؟ سری سر بزنید.
اصطلاح “فرم سونات” به ساختار درونی یک بخش از قطعه اشاره دارد و نباید آن را با خودِ “سونات” اشتباه گرفت که برای نامیدن کل یک قطعهٔ چندبخشی به کار میرود. بخش سریع و آغازین سمفونیها، سوناتها و کوارتتهای زهی دورهٔ کلاسیک، اغلب از فرم سونات استفاده میکنند. این فرم در بخشهای آرام و نیز در بخشهای سریع و پایانی قطعات نیز دیده میشود.
از لحاظ تاریخی سونات از کجا و چگونه شکل گرفته است؟
واژه سونات یا «سوناتا» در پایان سده شانزدهم رواج یافت تا موسیقیای که با ساز اجرا میشد را از موسیقی آوازی جدا کند. اگر قطعهای با ساز نواخته میشد، به آن سونات میگفتند و اگر با آواز خوانده میشد، کانتات یا «کانتاتا» نام داشت.
در آن دوران، وقتی چند ساز با هم ترکیب میشدند و گروه کوچکی را تشکیل میدادند، همین واژه ساده برای بیان مقصود کافی بود. اما وقتی این گروهها بزرگتر شدند و به ارکستر و سپس ارکستر سمفونیک تبدیل شدند، شرایط کمی پیچیدهتر گردید.
امروزه سونات به قطعهای سازی گفته میشود که از چند بخش (موومان) تشکیل شده و توسط یک یا دو (و گاهی سه) نوازنده اجرا میگردد. در برخی موارد به گروههای بزرگتر نیز سونات گفته میشود، مانند سونات زهی روسینی و مندلسون. در دوره باروک، گونهای از سونات رایج بود که در آن یک ساز زهی یا بادی نقش اصلی را مینواخت و یک ساز کلیدی (مانند هارپسیکورد) آن را همراهی میکرد.
در فاصله سالهای ۱۶۰۰ تا ۱۶۵۰، قطعات سازی به نام کانتسونا در چند بخش ساخته میشدند که از نظر سرعت و ریتم با یکدیگر تفاوت داشتند. این بخشها به تدریج طولانیتر و تعدادشان کمتر شد و در نهایت به صورت موومانهای جداگانه درآمدند. تا حدود سال ۱۶۵۰، کانتسونا و سونات در هم آمیختند و واژه سونات جایگزین کانتسونا گردید.
در موسیقی دوره باروک، گونههای مختلفی از سونات مانند سونات کلیسایی، سونات مجلسی، سونات برج و سونات کلاویهای وجود داشت که هر کدام ویژگیهای خاص خود را داشتند.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه جایگاه مهم موسیقی در دوران هخامنشیان.
از لحاظ ساختاری چه ویژگی هایی دارد؟
سونات بر اساس یک قالب سهبخشی شکل میگیرد. به زبان ساده در موسیقی به آن فرم ABA میگویند. یعنی در ابتدا یک موضوع اصلی معرفی میشود، سپس آن موضوع گسترش و بسط پیدا میکند و در پایان، دوباره همان موضوع اولیه تکرار میشود. نکته جالب درباره فرم سونات این است که ساختار آن نه تنها شکستن بسیاری از قواعد اولیه تئوری موسیقی را ممکن میسازد، بلکه حتی به آن تشویق هم میکند. برای مثال، در یک قطعه سونات میتوان در میان قطعه، گام یا میزانسنج قطعه را تغییر داد.
برای مطالعه بیشتر، به پدر پیانوی ایران کیست ؟ سری سر بزنید.
یک موومان دارای فرم سونات از سه بخش اصلی تشکیل مییابد:
یک سونات معمولاً از سه بخش اصلی تشکیل میشود:
۱- بخش معرفی نُتها (exposition)، که در آن نُتهای اصلی اثر برای نخستین بار معرفی میشوند؛
۲ – بخش گسترش و تغییر (development)، که در آن نُتهای اصلی با حالتها و پرداختهای تازهای ارائه میگردند؛
۳ – بخش بازگشت و تکرار (recapitulation)، که در آن نُتهای اصلی دوباره و با تأکید بیشتر شنیده میشوند.
«مهتاب» و «آپاسیوناتا»، نام دو سونات از بتهوون هستند (البته این نامها را خود بتهوون انتخاب نکرده، بلکه ناشران آثار او بعداً این عنوانها را بر آنها گذاشتهاند). سوناتهای بتهوون، مانند سوناتهای دیگر آهنگسازان، ویژگیهای مشترکی دارند و به دلیل داشتن همین ویژگیهاست که همه آنها را در گروه «سونات» قرار میدهیم.
دیدگاهتان را بنویسید