حبیب سماعی | پدر سنتور معاصر ایران

سنتور یکی از سازهای کهن و اصیل ایرانی است که جایگاه ویژه‌ای در موسیقی سنتی ما دارد. اگر کنجکاوید درباره تاریخچه این ساز بیشتر بدانید، نام «حبیب سماعی» را باید به خاطر بسپارید. از او به عنوان پدر سنتور نوین ایران یاد می‌شود. شاید برایتان سوال شود چرا چنین لقبی به او داده‌اند؟
دلیلش این است که حبیب سماعی در دوره خود تنها نوازنده چیره‌دست سنتور بود. تأثیر او در گسترش و محبوبیت این ساز آنقدر عمیق بود که پس از درگذشتش، سنتور برای مدتی تقریباً به فراموشی سپرده شد. سال‌ها بعد، یکی از شاگردان برجسته او به نام ابوالحسن صبا، تلاش کرد تا دوباره این ساز را زنده کند و به جایگاه پیشینش بازگرداند.
اگر دوست دارید بیشتر با حبیب سماعی، این استاد بزرگ سنتور آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم ادامه مطلب را بخوانید. در وبلاگ آنبین، علاوه بر این، می‌توانید زندگی‌نامه دیگر اساتید موسیقی سنتی ایران را نیز مطالعه کنید.

کودکی حبیب سماعی

حبیب سماعی پسر حبیب سماع حضور بود. پدرش در دوره قاجار از نوازندگان نامدار سنتور و تنبک به شمار می‌رفت. این پدر هنرمند، آموزش موسیقی به پسرش را از زمانی که او تنها چهار سال داشت آغاز کرد. این آموزش زودهنگام باعث شد حبیب سماعی در سن ده سالگی به خاطر مهارتش در نواختن سنتور، مورد ستایش استادان بزرگی مانند نایب اسدالله و آقا حسینقلی قرار گیرد. او تحصیلات خود را نیز در مدرسه موزیک سالار معزز به پایان رساند.

این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه ساز سرخپوستی یا ساز پن فلوت با نوایی حزین و رویایی.

جوانی سماعی

حبیب سماعی عشق عمیقی به ارتش داشت. او از جوانی به این نهاد پیوست و تا پایان عمرش با وفاداری در آن خدمت کرد. در کنار فعالیت نظامی، با راهنمایی ابوالحسن صبا، یادگیری سنتور را نیز آغاز کرد. او شاگردان نام‌آشنای زیادی تربیت کرد، اما روش آموزشش کاملاً متفاوت بود. درس دادن او از نظم و برنامه خاصی پیروی نمی‌کرد؛ هر روز بخشی از موسیقی را به صورت پراکنده و بدون برنامه از پیش تعیین شده به شاگردانش می‌آموخت. حبیب سماعی از بیشتر شاگردانش ناراضی بود، چون اعتقاد داشت فقط عده کمی صبر و علاقه واقعی دارند و بقیه صرفاً دل به سنتور بسته‌اند. او تنها تعداد محدودی مانند قباد ظفر، مرتضی عبدالرسولی و نورعلی برومند را شاگردان worthy می‌دانست.

فعالیت او در جوانی فقط به تدریس محدود نمی‌شد. وقتی فرستنده رادیو تهران تازه شروع به کار کرده بود، او از نخستین کسانی بود که در رادیو ساز نواخت. پس از اجرایش در رادیو، نام حبیب سماعی بر سر زبان‌ها افتاد و میان مردم بسیار مشهور شد. بعد از مدتی، به او پیشنهاد شد تا از شغل افسری در ارتش کنار بکشد و به عنوان هنرآموز سنتور در وزارت فرهنگ مشغول کار شود. او در ابتدا این پیشنهاد را پذیرفت، اما به دلیل علاقه شدیدش به ارتش، پس از چندی از سمت‌های هنری انصراف داد و دوباره به خدمت در ارتش بازگشت.

سبک خاص سنتورنوازی

حبیب سماعی به دلیل شیوه خاص و منحصربه‌فردش در نواختن سنتور، نامش برای همیشه در موسیقی ایرانی ماندگار شد. در ادامه، برخی از ویژگی‌های نوازندگی او را مرور می‌کنیم.

برای یادگیری پیشرفته، به آیا آموزش ویولنسل یا چلو سخت است؟ مراجعه کنید.

در دوران فعالیت هنری حبیب سماعی، موسیقی ایرانی تا حدی تحت تأثیر سبک‌های غربی و مدرن قرار گرفته بود. او از جمله کسانی بود که به شدت با این گرایش مخالف بود. برای نمونه، در آن زمان بیشتر قطعات بر اساس گام ساخته می‌شدند؛ اما حبیب همچنان از دانگ بهره می‌گرفت. همچنین، در انتخاب وزن موسیقی، از ادوار ایقاعی قدیمی استفاده می‌کرد.

مضراب‌های حبیب با مضراب‌های دیگر نوازندگان سنتور تفاوت داشت. مضراب‌های او از جنس چوبِ ساده و بدون پوشش بودند؛ در حالی که دیگران معمولاً مضراب‌های خود را با پارچه، نمد یا چرم می‌پوشاندند. حبیب با این کار می‌خواست صدای اصیل و درخشان سنتور را حفظ کند.

توصیه می‌شود به مطالعه مقاله رازهایی از زندگی شخصی بتهوون ، نابغه ناشنوا ادامه دهید.

سماعی در اجرای موسیقی از تزئینات بسیار استفاده می‌کرد. این تزئینات چنان ظریف و استادانه بودند که ثبت کردنشان روی نت بسیار دشوار بود.

حبیب علاوه بر مهارت فوق‌العاده در نوازندگی، در حرکات نمایشی و جلب توجه تماشاگران نیز تبحر داشت. گفته می‌شود هیچ بیننده‌ای نمی‌توانست تا پایان برنامه، چشم از اجرای او بردارد.

ردیف‌های حبیب سماعی

سماعی، استاد موسیقی، یک دست‌نوشته ویژه برای شاگردش مرتضی عبدالرسولی باقی گذاشت. در این نوشته، او ردیف‌های موسیقی را به دوازده بخش تقسیم کرده بود که به شرح زیر است:

۱ـ دستگاه شور
۲ـ دستگاه سوز و گداز
۳ـ دستگاه طرز تجنیس
۴ـ دستگاه بیوتات
۵ـ دستگاه رُهاب
۶ـ دستگاه دوگاه
۷ـ دستگاه سه‌گاه
۸ـ دستگاه چهارگاه
۹ـ دستگاه همایون
۱۰ـ دستگاه ماهور
۱۱ـ دستگاه نوا
۱۲ـ دستگاه راسته پنجگاه

یکی دیگر از شاگردان سماعی به نام طلیعه کامران، این دوازده ردیف را در کتابی با عنوان «بخش‌هایی از ردیف حبیب سماعی به روایت طلیعه کامران» گردآوری و چاپ کرد. سال‌ها بعد، ابوالحسن صبا که از دوستان و شاگردان سماعی محسوب می‌شد، با الهام از نغمه‌ها، آوازها و گوشه‌های به‌جای‌مانده از سماعی، ردیف سنتور خود را پدید آورد. امروزه بیشتر استادان موسیقی از همین ردیف سنتور صبا برای آموزش به هنرجویان استفاده می‌کنند.

دوران ناخوش زندگی و مرگ

حبیب سماعی در زندگی خود، روزهای سخت و غم‌انگیز زیادی را پشت سر گذاشت. می‌گویند او در جوانی دل به خواننده و نوازنده‌ی سه‌تار مشهوری به نام بتول رضایی، معروف به پروانه، باخته بود. پروانه بر اثر بیماری سل درگذشت و این فقدان، تأثیر عمیقی بر نوازندگی سماعی گذاشت.

سماعی بعدها ازدواج دیگری کرد، اما این بار نیز مصیبت از راه رسید و فرزند کوچکش از این پیوند، از دنیا رفت. این رنج‌های پیاپی، روح و جسم او را به شدت فرسوده کرد. حبیب به بیماری ذات‌الریه مبتلا شد و پزشک معالجش درباره‌ی وضعیت جسمانی او گفت: سماعی حتی یک عضو سالم در بدن ندارد و تا جایی که ممکن بوده، به خود آسیب رسانده است.

در نهایت، پدر سنتور نوازی امروز ایران، در بیستم تیرماه سال ۱۳۲۵، در سن تنها ۴۱ سالگی چشم از جهان فروبست.