اگر به موسیقی ایرانی علاقه دارید، شناخت سازهای محلی مختلف برایتان ضروری است. پیش از این در وبلاگ آنبین، سازهای بومی زیادی را به شما معرفی کردهایم. این بار قصد داریم به منطقه خراسان شمالی سفر کنیم و با ساز قوشمه آشنا شویم.
قوشمه یک ساز بادی است که بیشتر در شهرهایی مانند قوچان، شروان، آشخانه و فاروج مورد استفاده قرار میگیرد. این ساز معمولاً در مراسم شاد و رقصها به کار میرود و همراه با سازهای کوبهای همچون طبل، دهل و دف نواخته میشود.
نکته جالب در مورد قوشمه این است که با وجود کوچک بودنش، یکی از پرصداترین سازهای جهان به شمار میرود. اگر دوست دارید بیشتر درباره این ساز بدانید، تا پایان این مطلب با ما بمانید.
نامگذاری ساز قوشمه
برخی معتقدند که نام قوشمه به دلیل جنس این ساز انتخاب شده است. در قدیم، این ساز را از استخوان پای پرندهای به نام قوش درست میکردند و به همین خاطر نام قوشمه را برای آن برگزیدند.
دستهای دیگر بر این باورند که ریشه نام این ساز به معنای واژه قوش بازمیگردد. قوش به معنای کنار هم قرار دادن و به هم پیوستن است. از آنجا که این ساز شبیه دو نی است که به یکدیگر متصل شدهاند، آن را قوشمه نامیدهاند.
جالب است بدانید که ساز قوشمه نامهای دیگری هم دارد که کمتر شنیده میشوند. در مناطق مرکزی و غربی خراسان، مردم به آن دو نیه، دو سازه یا جفتی نیز میگویند.
ساختار ساز قوشمه
ساز قوشمه از دو لوله صوتی ساخته میشود. این لولهها معمولاً از استخوان پرندگان بزرگ مانند قوش، عقاب یا درنا درست میشوند؛ هرچند در برخی موارد نادر به جای استخوان از فلز نیز استفاده میگردد. طول این لولهها بستگی به جثه پرنده دارد، ولی معمولاً بین ۱۴۵ تا ۱۷۰ میلیمتر است.
برای درست کردن لولههای صوتی، ابتدا بخشی از استخوان بال پرنده را از بدنش جدا میکنند. بعد از صاف و صیقل دادن استخوان، بین پنج تا هفت سوراخ یکاندازه روی آن ایجاد میکنند. قوشمههایی که هفت سوراخ دارند، بهترین نوع این ساز به شمار میروند و میتوانند تمام نتهای یک اکتاو را بنوازند.
توصیه میکنیم این مطلب معرفی ساز دهل را حتماً بخوانید.
پس از سوراخ کردن استخوانها، آن دو را با کمک موم، عسل یا چسب به هم متصل میکنند. لبه سوراخها نیز با نوارهای مسی تزئین میشود. مرحله بعد، ساختن بخش دهنی ساز است.
دهنی قوشمه یک لوله ۳۰ تا ۴۰ میلیمتری از جنس برنج است؛ البته در گذشته این قسمت را از انتهای نی میساختند. امروزه یک استکار باید این قطعه را با دقت برش بزند و سپس قمیش را با نخ به آن محکم کند. در پایان، دهنی را نیز با چسب به لولههای صوتی میچسبانند.
قوشمهنوازی
قبل از شروع نواختن ساز قوشمه، نوازنده ابتدا آن را با استفاده از زبان و بزاق دهانش کوک میکند. معمولاً هر دو لوله صوتی قوشمه با یک کوک و همصدا تنظیم میشوند؛ اما گاهی برای ایجاد تنوع صوتی و قدرت بیشتر در نواختن، آنها را با کوکهای متفاوت و غیرهمسان آماده میکنند.
بعد از اتمام کوک، نوازنده کار نواختن را آغاز میکند. یکی از مهمترین مهارتهایی که یک نوازنده قوشمه باید داشته باشد، تکنیک «نفسگردان» است. در این روش، نوازنده باید بتواند بدون توقف در ساز بدمد و همزمان در گونههایش هوا ذخیره کند. وقتی ریههایش خالی از هوا شد، از راه بینی نفس میگیرد تا نواختن قطع نشود.
اگر بخواهیم چند تن از مشهورترین نوازندگان این ساز را نام ببریم، میتوان از مرحوم علی ابچوری، علی اکبر بهاری و خان محمد آدینه یاد کرد.
برای گسترش دانش خود، به مقاله خواص درمانی کاسه تبتی سر بزنید.
ساز قوشمه و پیامدهای منفی آن برای حیات وحش
قوشمهنوازان با سابقه بر این باور بودند که برای درست کردن این ساز، باید لاشه یک عقاب را پیدا کرد. آنها اعتقاد داشتند که اگر کسی عمداً عقاب را برای ساختن قوشمه بکشد، این کار درست نیست و ساز ساختهشده از چنین جانوری، برکت و اثر خوبی نخواهد داشت. متأسفانه این عقیده ارزشمند در سالهای گذشته کمکم فراموش شده و به همین خاطر، شمار زیادی از عقابها در منطقه خراسان فقط برای ساخت قوشمه کشته شدهاند.
برای مطالعه بیشتر، به آشنایی با ساز صندلی، کاخون یا کاخن سری سر بزنید.
ساز قوشمه که از استخوان ساخته میشود، نهتنها باعث کشته شدن حیوانات بیدفاع میشود، بلکه قیمت بسیار بالایی دارد و به راحتی میشکند. با این که نوازندگان ماهر میگویند قوشمه استخوانی از نظر صدایی از همه بهتر است، اما به خاطر مشکلاتی که دارد، برخی از افراد کوشیدهاند تا نمونههای دیگری از این ساز را با فلز مس، پلاستیک یا آلومینیوم بسازند. یکی از این افراد که در ساخت قوشمه از جنسهای جایگزین تا حدی خوب عمل کرد، «حمید ذبیحی» از نوازندگان اهل سبزوار است. او با روش قالبگیری و استفاده از پلاستیک مذاب، توانست قوشمهای پلاستیکی تولید کند که صدای قابل قبولی دارد. امیدواریم در آینده، از شکار کردن بیرویه پرندگان برای ساخت ساز قوشمه جلوگیری به عمل آید.
دیدگاهتان را بنویسید