حتماً تا به حال نام ساز دهل به گوشتان خورده است، حتی اگر اطلاعات زیادی درباره سازهای مختلف نداشته باشید. ضربالمثل «صدای دهل از دور خوش است» سالهاست در میان ما ایرانیان رواج دارد و همه آن را شنیدهایم. در این نوشته قصد داریم شما را بیشتر با این ساز شناختهشده و محبوب آشنا کنیم.
معرفی ساز دهل
دهل یک ساز ایرانی است که با ضربه زدن به صدا درمیآید. این ساز از یک بدنه استوانهای بزرگ تشکیل شده که دو طرف آن با پوست گاو یا گاومیش پوشیده شده است. در نوشتههای قدیمی گاهی به نامهایی مانند داول، تاول یا داوول نیز از آن یاد شده است. دهل بهویژه در نواحی سیستان و خراسان بسیار رواج دارد و زیاد استفاده میشود.
برای نواختن دهل معمولاً از دو چوب استفاده میکنند: یک چوب بزرگتر به نام «چوگان» و یک چوب نازکتر به نام «ترکه». در بعضی مواقع، بهخصوص در فضاهای بسته، نوازندگان به جای چوب، مستقیماً با دست به این ساز ضربه میزنند.
این ساز اغلب همراه با سازهای بادی مانند سرنا و کرنا نواخته میشود. با این حال، نوعی دهل بزرگتر در شهرهای مرکزی ایران مثل یزد، اردکان و نایین وجود دارد که مخصوص مراسم سوگواری است و در آنها بدون همراهی هیچ ساز آهنگین دیگری تنها دهل نواخته میشود.
اندازه دهل در مناطق گوناگون ایران متفاوت است. بزرگترین نوع آن را میتوان در مناطق کویری مانند یزد، نایین و کاشان دید که تنها در مراسم مذهبی عاشورا به کار میرود و برای مردم آن نواحی از احترام ویژهای برخوردار است.
دهلهای مورد استفاده در کردستان اندازهای متوسط دارند، درحالیکه دهل بختیاری کوچکتر است. همچنین در منطقهای مانند سیستان، عمق بدنه دهل نسبت به دیگر نقاط کشور بیشتر است.
ویژگی های دهل
این ساز در بسیاری از روستاها همراه با سرنا نواخته میشود. نوازنده معمولاً دهل را با یک بند که از روی شانههایش میگذرد، به خود میبندد و آن را با دو چوب مخصوص به صدا درمیآورد.
برخی میگویند نوک چوبهای دهل با پارچهای پُر و گرد پوشانده شده است. اما روش معمول نواختن آن این است که یک طرف دهل را با چوبی کلفت به نام «چنگال» و طرف دیگر را با چوبی نازکتر به نام «دیرک» مینوازند. البته در استانهای جنوبی مانند هرمزگان، نوازندگان دهل را مستقیماً با دو دست و بدون چوب مینوازند.
در مناطق سیستان و خراسان، روش نواختن متفاوت است. نوازنده به دو انگشت یک دستش، دو تکه چوب نسبتاً بلند (در اندازه حدود ده سانتیمتر) میبندد و با همان دست به دهل میکوبد. در دست دیگرش نیز یک چوب خمیده و مخصوص دارد که با آن هم ساز را مینوازد. این ساز، به ویژه در کنار سرنا، در جشنهایی مانند عروسی و مراسم شاد نقش بسیار مهمی دارد.
جنس و مواد به کار رفته در ساختمان دهل سیستان
بدنه ساز از چوب طبیعی و یکپارچه جنگل ساخته شده و بخشی از آن نیز از فلز تشکیل شده است.
روی ساز را پوست بز طبیعی پوشانده است.
مضراب یا چوبهای نواختن آن نیز از چوب جنگلی و چوب گز تهیه شدهاند.
دیدگاهتان را بنویسید