سازهای تنبور و سهتار ممکن است در ابتدا شبیه به هم به نظر برسند، اما در واقع با یکدیگر تفاوتهای اساسی دارند. در این نوشته از وبلاگ آنبین، به بررسی این تفاوتها میپردازیم. اگر دوست دارید بیشتر با فرق بین تنبور و سهتار آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم تا پایان این مطلب با ما همراه باشید.
ساز تنبور
تنبور یک ساز قدیمی است که ریشه آن به ایران و کشورهای عربی میرسد و از دسته سازهای شبیه به عود محسوب میشود. این ساز را میتوان قدیمیترین ساز زهی دانست که با زخمه زدن نواخته میشود و اولین سازی است که دارای کاسه، دسته بلند و سیم بوده است. پژوهشهای انجام شده نشان میدهد که قدمت تنبور به ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بازمیگردد.
این ساز دارای دستهای دراز و کاسهای شبیه به گلابی است و معمولاً از چوب درخت توت ساخته میشود. کاسهٔ تنبور به دو شکل ساخته میشود: نوع یکتکه که از گذشته مرسوم بوده، و نوع چندتکه که در سالهای اخیر با الهام از کاسهٔ ساز سهتار ساخته شده است.
طول تنبور معمولاً بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر است و سه سیم دارد؛ یک سیم به عنوان واخوان و دو سیم اصلی. در گذشته، همانطور که فارابی نیز اشاره کرده، از یک یا دو سیم اصلی استفاده میشده، اما امروزه معمولاً سه سیم دارد. این ساز در مجموع چهارده پرده دارد و فاقد ربعپرده است.
مقاله آشنایی با ساز صندلی، کاخون یا کاخن منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
ساز سه تار
سهتار یکی از سازهای سنتی ایران است که با زخمه زدن به سیمهایش نواخته میشود. این ساز معمولاً با ناخن انگشت سبابه دست راست نواخته میشود. سهتار چهار سیم دارد که جنس آنها از فولاد و برنز است و در امتداد طول ساز از قسمت پایین (کاسه) تا بالای دسته کشیده شدهاند. روی دستهی سهتار، ۲۸ پردهی متحرک وجود دارد که معمولاً از جنس رودهی حیوانات یا نوعی نخ مخصوص ساخته میشوند. صدای سهتار لطیف و آرام است و محدودهی صدایی آن از نتهای بسیار بم تا نتهای نسبتاً زیر را در برمیگیرد که تقریباً معادل سه اکتاو است.
مقاله معرفی ساز دهل منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
این ساز در دستهی سازهایی مانند دوتار و تنبور جای میگیرد، اما امروزه در گروه سازهای ایرانی و با پردهبندی نزدیک به تار شناخته میشود. صدای سهتار نرم و مخملی است و در ساخت آن از چوب، فلز و رشتههای زهی یا نایلونی استفاده میشود.
هر سازی با توجه به ویژگیهای فنی و ساختاریاش، قابلیتهای اجرایی خاصی دارد که به نوازنده امکان میدهد تکنیکهای گوناگونی را روی آن پیاده کند. سهتار نیز تکنیکهای مخصوص به خود را دارد. این ساز معمولاً در حالت نشسته و به صورت افقی روی پای نوازنده قرار میگیرد؛ به طوری که دستهی ساز در سمت چپ و کاسهی آن در سمت راست نوازنده قرار دارد. نوازنده با انگشتان دست چپ پردهها را میفشارد و با ناخن انگشت اشارهی دست راست به سیمها ضربه میزند. به دلیل سبک بودن سهتار، برخی نوازندگان ترجیح میدهند آن را در حالت ایستاده نیز بنوازند.
تفاوت ساز تنبور و سه تار
بر اساس اطلاعات موجود، ساز سهتار با الهام از ساز تنبور ساخته شده است. به همین دلیل، این دو ساز شباهتهای زیادی به هم دارند. ساز تنبور که به عنوان نیای سهتار شناخته میشود، با تمام انگشتان دست نواخته میشود. در مقابل، سهتار معمولاً فقط با سه انگشتِ اشاره، میانی و حلقه نواخته میشود؛ البته استثناهایی هم در این زمینه وجود دارد.
از دیگر تفاوتهای تنبور و سهتار میتوان به تعداد پردهها و سیمهای آنها اشاره کرد. تنبور دارای چهار سیم است. سهتار هم مانند تنبور چهار سیم دارد، اما سیم چهارم آن جدیدتر است و بعدها به این ساز اضافه شده است. دربارهی پردهها نیز باید گفت که سهتار معمولاً بین ۲۵ تا ۲۸ پردهی متحرک روی دسته دارد، در حالی که تنبور بین ۱۳ تا ۱۶ پرده دارد.
تفاوت مهم دیگر این است که ساز سهتار به دلیل صدای کم و ظریفش، معمولاً نمیتواند به تنهایی در یک اجرای گروهی حاضر شود، مگر اینکه از ابزارهای الکترونیکی برای تقویت صدا استفاده شود. به همین خاطر، این ساز更适合 برای نواختن در فضاهای آرام و بدون سر و صدای زیاد است تا شنوندگان بتوانند صدای آن را به راحتی بشنوند.
سایر تفاوت های بارز سه تار و تنبور
ساز سهتار از چهار سیم فلزی (از جنس فولاد و برنج) تشکیل شده که در امتداد طول دسته، از قسمت کاسه تا انتهای پنجه کشیده شدهاند. جالب است بدانید در گذشته این ساز تنها سه سیم داشت و بعدها سیم چهارم به آن اضافه شد.
در این مقاله خواص درمانی کاسه تبتی اطلاعات مفیدی آمده است.
ساز تار معمولاً دو یا سه سیم و ۱۴ پرده دارد که به فاصلههای اکتاو روی دسته قرار گرفتهاند.
ساز تنبور در مقایسه با سهتار، دستهای کوتاهتر و کاسهای بزرگتر دارد.
کاسه سهتار از کاسه تنبور کوچکتر است و جنس رویه آن از چوب میباشد.
تنبور به شکل سنتی ۱۴ پرده و دو سیم دارد، اما امروزه معمولاً با سه سیم نواخته میشود.
سهتار دارای ۲۵ پرده متحرک است که از جنس روده حیوانات یا ابریشم ساخته میشوند.
کاسه تنبور معمولاً از چوب درخت توت ساخته میشود و دسته آن از چوب گردو است. گاهی برای تزئین از چوبهای دیگری مانند شمشاد، عناب یا آبنوس نیز استفاده میکنند.
در ساخت سهتار از چوبهایی مثل گردو و توت برای بدنه، صفحه و دسته استفاده میشود. سیمها از جنس فلز (برنج و فولاد) هستند و برای تزئین قسمتهایی مثل دسته، شیطانک و سیمگیر از استخوان بهره میبرند.
ساز تنبور معمولاً دو یا سه گوشی از جنس چوب بید دارد (در برخی نمونههای خاص تا پنج گوشی). این ساز جعبه گوشی ندارد و گوشیها مستقیماً داخل سوراخهای انتهای دسته قرار میگیرند.
دسته سهتار بین ۴۰ تا ۴۸ سانتیمتر طول دارد. قسمت گوشیها ۱۲ سانتیمتر و پهنای دسته حدود ۳ سانتیمتر است.
طول دسته تنبور به همراه سرپنجه بین ۴۳ تا ۵۴.۷ سانتیمتر است. بدون سرپنجه، طول آن ۳۵ تا ۴۱.۵ سانتیمتر میباشد. سرپنجه نیز ۱۲ تا ۱۳.۷ سانتیمتر طول و عرض دسته بین ۲ تا ۳ سانتیمتر است.
وسعت صدای سهتار نزدیک به سه اکتاو است. اما تنبور به دلیل بزرگتر بودن کاسه، صدای پرحجمتر و رساتری تولید میکند.
دیدگاهتان را بنویسید