در سال ۱۳۳۶، یک ساز باستانی در آرامگاه داریوش سوم کشف شد. این ساز یک شیپور برنزی به نام کرنا بود. کرنا به عنوان یک ساز اصیل و کهن ایرانی، جایگاه ویژهای در تاریخ موسیقی ایران دارد. در این نوشته قصد داریم این ساز تاریخی را به شما معرفی کنیم و ببینیم چرا در آرامگاه آخرین پادشاه هخامنشی گذاشته شده بود. اگر دوست دارید با این ساز بیشتر آشنا شوید، تا پایان این مطلب همراه ما بمانید. برای خواندن نوشتههای آموزشی بیشتر درباره موسیقی میتوانید به «وبلاگ آنبین» مراجعه کنید.
تاریخه ساز کرنا
مدارک و آثار باستانی که از زمان هخامنشیان باقی مانده، نشان میدهد که ساز کرنا دستکم ۲۵۰۰ سال سابقه دارد. در کتابهای تاریخی معمولاً نام این ساز را «کرنای فارس» میآورند و همین منابع ثابت میکنند که خاستگاه اصلی کرنا، استان فارس در جنوب ایران بوده است.
تعدادی از تاریخنویسان یونانی هم در آثار خود به استفاده از ساز کرنا در ایران اشاره کردهاند. هرودوت و استرابون هر دو نوشتهاند که ایرانیان از کرنا برای آموزش سربازان و اعلام حالت جنگی استفاده میکردند. با توجه به این گزارشها، میتوان فهمید که کرنا در گذشته بیشتر در میدانهای نواخته میشده است.
شاید برای شما هم این پرسش پیش بیاید که چرا یک ساز جنگی را در آرامگاه داریوش سوم گذاشتهاند؟ پاسخ این است که در آن زمان، مرسوم بود وسایل گرانقیمت و باارزش را همراه پادشاه دفن کنند. پس میتوان گفت کرنا در آن دوره فقط یک ساز معمولی نبود، بلکه نشاندهنده قدرت و عظمت حکومت به شمار میرفت.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب بیوگرافی منوچهر چشم آذر را بخوانید.
توصیه میکنیم این مطلب ژانر موسیقی به چه معناست ؟ را حتماً بخوانید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، سبک موسیقی مینیمال به چه سبکی گفته می شود؟ را از دست ندهید.
ساختار ساز کرنا
کرنا یکی از سازهای خاص و کمیاب در جهان است، چون هم ویژگیهای سازهای بادی چوبی و هم سازهای بادی برنجی را دارد. بخشی به نام «دسته» در این ساز وجود دارد که جنس آن از چوب است و طول آن بین ۳۵ تا ۵۰ سانتیمتر است. روی این دسته، ۹ سوراخ تعبیه شده است. بخش دیگر کرنا «شیپور» نام دارد که از جنس برنج ساخته میشود و طول آن حدود ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتر است. علاوه بر این دو قسمت، کرنا یک قطعه دیگر به نام «میل» هم دارد که قمیش ساز روی آن قرار میگیرد. میل کرنا ممکن است از چوب یا برنج ساخته شده باشد.
برای گسترش دانش خود، به مقاله نانو گیتار ،کوچکترین گیتار جهان سر بزنید.
صدای اصلی کرنا زمانی به وجود میآید که نوازنده در قمیش ساز میدمد. این صدا ابتدا در بخش چوبی ساز حرکت میکند، اما هنوز قدرت کافی ندارد. سپس صدا وارد بخش شیپور میشود و در آنجا قویتر و پرحجمتر میشود. محدوده صدادهی معمول این ساز یک اکتاو است؛ با این حال نوازندگان ماهر کرنا میتوانند نتهای بیشتری را نیز اجرا کنند.
کرناهای امروزی
ساز کرنا هنوز هم امروزه در اندازهای محدود ساخته شده و مورد استفاده قرار میگیرد. در ادامه به تفاوتها و شباهتهای میان کرنای قدیم و کرنای امروزی میپردازیم. نخستین تفاوت این دو نوع کرنا، اندازهی آنهاست. کرناهای امروزی معمولاً طولی بین ۷۵ تا ۱۱۰ سانتیمتر دارند؛ در حالی که در گذشته طول برخی از کرناها به ۱۷۰ سانتیمتر نیز میرسید.
تفاوت دوم به شیوهی نواختن آنها مربوط میشود. در گذشته کرنا تنها همراه با دهل و نقاره نواخته میشد؛ اما امروزه چندین نوازنده کوشیدهاند تا کرنا را در قالب گروههای موسیقی به کار بگیرند. به عنوان مثال، خسرو سلطانی در قطعهی «نوباهنگ کهن» به همراه حسین علیزده، با سازهای سرنا و کرنا نواخت. همچنین این هنرمند در اثر «ماهور کبیر» به همراه ارکستر سمفونیک اتریش نیز به نواختن کرنا پرداخت.
از نظر شباهت نیز باید گفت که ملیت نوازندگان کرنا در گذشته و امروز یکسان است. همانطور که پیشتر اشاره شد، خاستگاه اصلی کرنا منطقهی فارس است و امروزه نیز بیشتر نوازندگان این ساز در مناطقی همجوار با فارس زندگی میکنند. مردمان لر بختیاری، قشقایی، کهگیلویه و بویراحمد، لر ممسنی و خوزستان از جمله نوازندگان شناختهشدهی کرنا در دوران معاصر هستند.
اگر سوالاتی دارید، مقاله اعلام نتیجه مسابقه یلدایی آنبین به شما کمک خواهد کرد.
ردپای ساز کرنا در ادبیات
یکی از نشانههایی که ثابت میکند کرنا سازی با اصالت و متعلق به ایران است، متون ادبی و شعرهای قدیمی ما هستند. شاعران بزرگ و نامآوری مانند فردوسی، نظامی و خاقانی در سرودههای خود بارها از نام کرنا استفاده کردهاند. در ادامه نمونههایی از این ابیات را مشاهده خواهید کرد:
فردوسی
بنا به فرمان او، درِ دربار با صدای کرنا آراسته شد. نوازندگان با کُرنا، سنج و طبلهای بزرگ هندی، نوایی باشکوه سر دادند.
همچون پیلانی که با زنگ و طبلهای بزرگ حرکت میکنند، این صداها در سراسر گیتی طنین انداخت و جهان را از نغمهٔ کرناها انباشت.
نظامی
غروب بود که صدای کرنا به گوش رسید. این صدا چنان جانگداز و عمیق بود که گویی جگرها را میسوزاند و شهامت را از دلها میرباید. ناگهان بانگ ناقوس نیز با صلابت و شکوهی وصفناپذیر به گوش رسید و گویی از دور خبری میآورد. در این هنگام، خونی که در رگها جاری بود، از شنیدن نغمهٔ کرنا به جوش و خروش درآمد و دلها لبریز از هیجان شد.
مقاله سازهای ابداعی استاد شجریان حاوی اطلاعات جامعی است.
خاقانی
حاجی آن چنان بانگ رسایی دارد که شیطان از ترس آن کر میشود و از او، همانند صدای شیپور سلیمان، نغمهی عنقا شنیده میشود.
دیدگاهتان را بنویسید