سازهای زهی، گروهی از سازهای موسیقی هستند که صدای آنها از لرزش سیمها به وجود میآید. این لرزش معمولاً با کشیدن آرشه روی سیمها یا زخمه زدن با انگشت یا مضراب ایجاد میشود. در ادامه این نوشته از وبلاگ آنبین، بیشتر با این دسته از سازها آشنا خواهید شد.
ساز زهی چیست؟
سازهای زهی به سازهایی گفته میشود که صدای آنها از لرزش سیم یا تار به وجود میآید. در گذشته به این نوع سازها ذوات الاوتار میگفتند.
ذوات الاوتار به دو دسته تقسیم میشدند:
دسته اول سازهایی مانند چنگ، قانون و سنتور بودند که برای هر نت، یک سیم جداگانه روی ساز نصب میشد و هنگام نواختن، نوازنده روی سیمها انگشت نمیگذاشت.
دسته دوم سازهایی مانند عود، رباب و تنبور بودند که نوازنده با دست چپ خود روی سیمها — که هر کدام وتر نامیده میشد — انگشت میگذاشت و آن را میفشرد.
به بیان دیگر، برخی از این سازها صدایی آزاد و بدون گرفتن سیم تولید میکردند و برخی دیگر با گرفتن و تغییر طول سیم به صدا درمیآمدند.
پس از هشت سال پژوهش و بررسی توسط پنج محقق تاریخ موسیقی روی نخستین سازهای ایرانی، نتیجه نشان داد که اولین ساز زهی ایران و جهان، چنگی است که در سعدالسلطنه قزوین کشف شده است.
ساختار سازهای زهی
به طور معمول، بیشتر سازهای زهی که با زخمه نواخته میشوند، از سه بخش اصلی تشکیل شدهاند: یک کاسه یا بدنه در پایین ساز، یک گردن یا دسته که نوازنده انگشتان دست چپ خود را روی آن قرار میدهد (به جز ساز عود که این بخش معمولاً پردهبندی شده است) و یک سر ساز که گوشیهای کوک روی آن نصب شدهاند.
سیمها به تعداد مختلف، در انتهای کاسه یا نزدیک به آن محکم میشوند و سپس در امتداد طول ساز، از روی کاسه و دسته عبور کرده و در نهایت به دور گوشیها پیچیده میشوند.
در بعضی از سازهای زهی، کاسه از دو قسمت تشکیل شده (مانند تار و کمانچه) و گاهی روی یک یا هر دو قسمت آن پوست کشیده میشود که معمولاً از پوست شکمبه گوسفند تهیه میگردد.
برخی از این سازها با انگشت و برخی دیگر با مضراب نواخته میشوند. شکل مضراب در سازهای زهی گوناگون است؛ گاه از جنس فلز، گاه از شاخ یا پلاستیک و در مواردی نیز از پر پرندگان ساخته میشود.
این سازها به دو گروه اصلی زخمهای و مرکب تقسیم میشوند. به طور کلی میتوان آنها را بر اساس روش نواختن به صورت زیر دستهبندی کرد:
زهصداهای زخمهای دستهای از زهصداها هستند که در آنها با زخمه زدن با انگشت یا مضراب بر عامل لرزنده،صدا تولید میشود.
زه صداهای مرکب خانوادهای از زهصداها است با محملی برای زهها و تشدیدکنندهای که جزء جداییناپذیر ساز است.
دیدگاهتان را بنویسید