سهتار یکی از سازهای محبوب و اصیل ایرانی است که صدای نرم و گیرایی دارد و بسیاری از مردم به آن علاقهمند هستند. این ساز بر اساس اندازهی کاسهاش به دو نوع اصلی تقسیم میشود: کاسه بزرگ و کاسه کوچک. در این نوشته از وبلاگ آنبین، به تفاوتهای میان این دو نوع سهتار میپردازیم. تا پایان این مطلب با ما همراه باشید.
معرفی سه تار
سهتار یکی از سازهای سنتی ایران است که با زخمه زدن به سیمهایش به صدا درمیآید. این ساز از نظر شکل و ساختار، شبیه به سازهای دوتار و تنبور است. سهتار تنها سازی در موسیقی ایرانی است که با ناخن انگشت سبابه دست راست نواخته میشود.
این ساز چهار سیم فلزی دارد که از جنس فولاد و برنز هستند و در طول دسته و کاسه ساز کشیده شدهاند. روی دستهٔ سهتار، معمولاً ۲۸ پرده بسته میشود که جنس آنها از رودهٔ حیوانات یا نوعی نخ مخصوص است.
صدای سهتار بسیار نرم و آرام است و حجم صدای آن کم میباشد. محدودهٔ صدای این ساز از نتهای بسیار بم شروع میشود و تا نتهای نسبتاً بالا ادامه پیدا میکند و در مجموع حدود سه اکتاو را در برمیگیرد.
برای گسترش دانش خود، به مقاله نخستین خواننده مرد در رادیو ملی ایران که بود؟ سر بزنید.
سهتار در اجرای موسیقی اصیل ایرانی جایگاه ویژهای دارد و اگرچه بیشتر به صورت تکنوازی استفاده میشود، ولی در کنار دیگر سازها نیز شنیده میشود.
کاسه سه تار
برای ساختن کاسهٔ سهتار، معمولاً از چوب درخت توت بهره میبرند. این کاسه ممکن است از یک تکه چوب یکپارچه ساخته شود یا با به هم چسباندن قطعات کوچکتر چوب (ترکهها) شکل بگیرد. جالب است بدانید که چوب توت نهتنها بادوام و مناسب است، بلکه باعث شفافیت و رساتر شدن صدای ساز نیز میشود.
کاسهٔ سهتار در واقع از سازهای قدیمی مانند عود و تنبور الهام گرفته شده است، با این تفاوت که اندازهاش کوچکتر است و شکلی شبیه به میوهٔ گلابی دارد.
طول کاسهٔ سهتار معمولاً بین ۲۶ تا ۳۰ سانتیمتر و پهنای آن حدود ۱۲ تا ۱۶ سانتیمتر است. همچنین عمق آن تقریباً ۱۳ سانتیمتر برآورد میشود.
انواع کاسه در سه تار
به طور کلی، سهتارها از نظر اندازه کاسه به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: سهتار با کاسه بزرگ و سهتار با کاسه کوچک.
سهتارهایی که کاسه بزرگ دارند و اغلب به سبک استاد مهدی کمالیان ساخته میشوند، معمولاً صدای غلیظ و بمتری تولید میکنند.
در مقابل، سهتارهای با کاسه کوچک — که گاهی به نام استاد هاشمی شناخته میشوند — دارای صدای زیر، شفاف و رسا هستند.
تفاوت اندازه سه تار کاسه بزرگ و کاسه کوچک چقدر است؟
پیش از آن که به تفاوتهای سهتارهای با کاسه بزرگ و کوچک بپردازیم، باید به این نکته توجه کنید که تفاوت اندازه بین این دو ساز آن قدر کم است که تقریباً بدون استفاده از خطکش و اندازهگیری دقیق، نمیتوان متوجه آن شد.
اگر یک سهتار با کاسه بزرگ را کنار یک سهتار با کاسه کوچک بگذارید، تفاوت چندانی بین آنها دیده نمیشود. به همین خاطر، بیشتر هنرجویان بدون این که فرقی بین این دو نوع ساز تشخیص دهند، به طور تصادفی یکی را انتخاب میکنند. اندازههای دقیق کاسه در انواع سهتار به شرح زیر است:
کاسه کوچک با قطر دهانه ۱۴ تا ۱۴.۵ سانتیمتر
کاسه متوسط با قطر دهانه ۱۵ تا ۱۵.۵ سانتیمتر
کاسه بزرگ با قطر دهانه ۱۶ تا ۱۶.۵ سانتیمتر
نقش کاسه در کیفیت صدای سه تار
صدای سهتار زمانی به گوش میرسد که نوازنده با ناخن یا مضراب به سیمها ضربه میزند و آنها را به لرزش درمیآورد. هر بار که چیزی مرتعش میشود، در هوا موج ایجاد میکند.
گوش انسان به شکلی ساخته شده که این موجهای صوتی را میتواند بگیرد. اول پردهٔ گوش این امواج را دریافت میکند، سپس استخوانهای ریز داخل گوش آن را تقویت کرده و بعد عصبهای شنوایی این سیگنال را به مغز میفرستند تا صدا درک شود.
اگر دو سر یک سیم سهتار را بین دو گیره محکم ببندید و سپس به آن ضربه بزنید، صدای بسیار کم و ضعیفی خواهید شنید. دلیلش این است که امواج صوتی برای رسیدن به گوش ما نیاز به تقویت دارند. اینجاست که کاسهٔ سهتار به کمک میآید.
کاسه سهتار یک محفظهٔ توخالی و قرینه است که با دقت تراشیده شده. وقتی سیمها مرتعش میشوند، امواج صوتی به داخل این کاسه راه پیدا میکنند و با برخوردهای پیاپی به دیوارههای صاف و صیقلی آن، قوی و غنی میشوند. در نهایت، نتیجهٔ این فرآیند، صدای شفاف و دلنشینی است که از سهتار بیرون میآید. بنابراین وظیفهٔ اصلی کاسه، تقویت کردن صدای سیمهاست.
تاثیر اندازه کاسه سه تار بر صدا
هرچه کاسهٔ ساز سهتار بزرگتر باشد، فرکانس یا بسامد صدای آن پایینتر میرود و در نتیجه صدای ساز بمتر میشود. دلیلش این است که امواج صوتی فضای بیشتری برای حرکت و برخورد به دیوارههای کاسه دارند. برعکس، هرچه کاسه کوچکتر باشد، صدای سهتار زیرتر خواهد بود.
حالا سؤال اینجاست که آیا اندازه کاسه در نواختن ساز هم تأثیر دارد؟
بله، قطعاً تفاوت دارد. کار کردن با سهتارهای کاسهبزرگ سختتر است. به خاطر فرم کاسه، وقتی دهانه آن بازتر باشد، مچ دست نیز باید با زاویه بیشتری خم شود و این موضوع نوازندگی را دشوار میکند.
برای مطالعه بیشتر، به کلاویه در پیانو چیست ؟ سری سر بزنید.
نکته مهم دیگر این است که معمولاً سازهای کاسهبزرگ صدای بلند و پرطنینتری دارند و پس از حدود یک ساعت تمرین، این صدا میتواند باعث خستگی گوش شود. این مسئله بهویژه برای هنرجویانی که در حال یادگیری ردیفهای موسیقی هستند، میتواند تمرین را با مشکل مواجه کند و روی کیفیت یادگیری آنها اثر بگذارد.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب آشنایی با برخی از انواع پیکاپ های گیتار الکتریک و باس را بخوانید.
در مقابل، سهتارهای کاسهکوچک، صدای نازکتر و زیرتری دارند و در دست گرفتن و نواختن آنها بسیار راحتتر از نمونههای کاسهبزرگ است.
دیدگاهتان را بنویسید