کشور ایران، سرزمینی با گنجینههای پربار از آهنگهای محلی و فولکلور است که در هر منطقهای از آن، میتوان نمونههای زیبایی از این هنر را کشف کرد. در این نوشته از وبلاگ آنبین، سفری به منطقه ترکمنصحرا خواهیم داشت و با موسیقی اصیل مردمان این دیار آشنا میشویم. ترکمنها مردمی با اصالت و پایبند به آیینهای کهن هستند و هنوز هم موسیقی بومی خود را با دقت و ظرافت حفظ کرده و مینوازند. موسیقی در زندگی روزمره آنان جایگاه ویژهای دارد و در موقعیتهای گوناگون مانند جشنها، بازیهای محلی، مراسم سوگواری، میلاد پیامبر، رسیدن به سن ۶۳ سالگی بزرگ خانواده، تولد نوزادان، مراسم ختنهسوران و عروسیها طنینانداز میشود. از این رو، آشنایی با موسیقی ترکمنصحرا میتواند دریچهای ارزشمند به روی تاریخ و پیشینه موسیقی ایران بگشاید.
محتوای موسیقی ترکمن صحرا چگونه است؟
موسیقی منطقه ترکمن صحرا، در واقع همان آهنگهای محلی است که میان مردم ترکمن در ایران، ترکمنستان و افغانستان رایج است. بخش بزرگی از این موسیقی، بازتابدهنده رنجها و سختیهایی است که این مردم در طول تاریخ متحمل شدهاند. وقتی به این موسیقی گوش میدهیم، به خوبی میتوانیم صدای نالهها و شکایتهای جانسوزی را احساس کنیم که تا اعماق وجود انسان نفوذ میکند. برخی بر این باورند که همین درونمایه غمگین باعث شده که موسیقی ترکمنها، برخلاف دیگر مناطق ایران، با رقص و سازهای ضربی همراه نباشد. در موسیقی محلی ترکمن، نه تنها جایی برای رقص وجود ندارد، بلکه از سازهای کوبهای هم اساساً استفاده نمیشود. علاوه بر محتوای غمانگیز که هسته اصلی این موسیقی است، گونههای دیگری نیز در موسیقی ترکمن صحرا یافت میشوند که در ادامه به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد.
موسیقی عاطفی
در سبک موسیقی هودی که در منطقه ترکمن صحرا رواج دارد، مادران با خواندن آوازی پراحساس و محزون، عمیقترین احساسات خود را نسبت به فرزندانشان بیان میکنند.
برای گسترش دانش خود، مقاله آشنایی با استاد کمانچه، کیهان کلهر را مطالعه کنید.
موسیقی تغزلی
این ترانهها درباره دوری از کسی است که دوستش داریم صحبت میکنند و به دو سبک مختلف اجرا میشوند.
توصیه میکنیم حتماً مقاله مدت زمان لازم برای یادگیری گیتار چقدر است؟ را مطالعه کنید.
نوع اول “لالهخوانی” نام دارد. در این سبک، یک دختر جوان در میان گروهی از دوستان همسن خود میایستد و همراه با نوای ساز “قاووز” (که به آن زنبورک هم میگویند) آواز میخواند.
برای مطالعه بیشتر، به علت محبوبیت گیتار در بین سایر آلات موسیقی چیست؟ سری سر بزنید.
نوع دوم “چوپانیخوانی” نامیده میشود. در این سبک، چوپان است که با همراهی ساز نی، آواز دلنشینی را اجرا میکند.
موسیقی حماسی رزمی
به این سبک از موسیقی، بخشی گفته میشود. بخشیها هنرمندانی هستند که با نواختن ساز دوتار، داستانهای پهلوانی و حماسی را به صورت روایی و آوازی برای شنوندگان میخوانند.
موسیقی آیینی
در این نوشته، درباره پیوندی که میان انسان و پروردگارش برقرار است و همچنین دیگر باورهای روحانی و معنوی صحبت میشود.
سازهای موسیقی ترکمن صحرا
موسیقی ترکمنهای صحرا بیشتر با ساز دوتار شناخته میشود. این دوتار از نوع کوچک آن است که به آن «تامدیر» میگویند. علاوه بر دوتار، ساز کمانچه نیز در این منطقه نواخته میشود؛ با این حال محمدرضا درویشی معتقد است کمانچه سازی اصیل در موسیقی ترکمنی نیست. از سازهای دیگری که در موسیقی ترکمن کاربرد دارند میتوان غیجک، تویدیک و غووز (که همان چنگ است) را نام برد. همانطور که پیشتر گفتیم، در موسیقی ترکمنصحرا سازهای کوبهای وجود ندارد؛ با این حال ریتم و ضرب از ویژگیهای مهم این موسیقی به شمار میرود. نوازندگان ترکمن حتی هنگام کوک کردن سازشان نیز به ریتم توجه دارند. مسئولیت نشان دادن ضرب آهنگها و ترانهها بر عهده نوازندگان دوتار است که با حرکت انگشتان بر روی صفحه ساز، ریتم قطعات را مشخص میکنند.
به نوازندگان ترکمن صحرا چه میگویند؟
در میان ترکمنها به کسانی که همزمان با نواختن دوتار، آواز میخوانند و داستانها و تاریخ قوم خود را روایت میکنند، «بخشی» گفته میشود. اگر کسی تنها ساز دوتار را بنوازد، او را «دوتارچی» یا «سازنده» مینامند. با این حال، در بسیاری از موارد، واژه بخشی برای دیگر هنرمندان عرصه موسیقی، مانند نوازندگان، خوانندگان و تکنوازان نیز به کار میرود.
تاریخچه استفاده از واژه بخشی تنها به ۲۵۰ تا ۳۰۰ سال پیش بازمیگردد؛ پیش از آن، از کلمه «اوزان» استفاده میشد. البته مختوم قلی، شاعر و عارف بزرگ ترکمن، در یکی از شعرهایش این دو واژه را به یک معنا و هممعنا به کار برده است:
« اگر به ایل سعادت روی کند، بخشی و اوزان در آیند »
دیدگاهتان را بنویسید