با گام دیاتونیک آشنا شوید

آشنایی با گام‌های موسیقی به ما کمک می‌کند تا ساز زدن حرفه‌ای‌تر و حتی خواندن بهتری داشته باشیم. گام‌ها در اصل چارچوب درست و ریتم مناسب قطعات موسیقی را شکل می‌دهند. در این نوشته از وبلاگ آموزشگاه موسیقی الهام، می‌خواهیم گام دیاتونیک را به صورت جامع و کامل بررسی کنیم. تا پایان این مطلب همراه ما بمانید.

گام دیاتونیک

گام دیاتونیک گامی است که از پنج فاصلهٔ کامل (پرده) و دو فاصلهٔ نیم‌پرده تشکیل شده است. در این گام، نیم‌پرده‌ها با بیشترین فاصله از هم قرار می‌گیرند.
فاصله‌های بین نت‌های این گام می‌تواند پرده یا نیم‌پرده باشد و به طور کلی در هر گام دیاتونیک پنج پرده و دو نیم‌پرده وجود دارد (به جز گام کوچک هماهنگ که بعداً درباره‌اش توضیح داده می‌شود). اگر در یک گام، یکی از نیم‌پرده‌ها بین درجه‌های سوم و چهارم و دیگری بین درجه‌های هفتم و هشتم قرار بگیرد، آن گام را گام بزرگ (ماژور) می‌نامند.
به بیان دیگر، گام بزرگ گامی است که فاصله‌های نت‌های آن نسبت به نت اول گام (تونیک) به ترتیب عبارت‌اند از: دوم بزرگ، سوم بزرگ، چهارم درست، پنجم درست، ششم بزرگ، هفتم بزرگ و هشتم درست.
آهنگ‌هایی که با نت‌های گام بزرگ ساخته می‌شوند، در مایه یا مقام بزرگ هستند. هر گام دیاتونیک از دو بخش چهارنتی به نام «دانگ» یا «تتراکورد» تشکیل شده است. هر دانگ شامل چهار نت پشت سر هم است که فاصلهٔ بین اولین و آخرین نت آن یک فاصلهٔ چهارم درست است.
این دو دانگ در گام دیاتونیک توسط یک فاصلهٔ دوم بزرگ (یعنی یک پرده) از یکدیگر جدا می‌شوند.

گامهای ماژور

در گام ماژور، هر اکتاو به دو بخش چهارنتیِ مساوی تقسیم می‌شود که به هر بخش یک “دانگ” می‌گویند. این دو دانگ کاملاً شبیه به هم هستند. بین نت‌های پایانیِ این دو دانگ در همه‌ی گام‌های ماژور، یک فاصله‌ی یک‌پرده‌ای وجود دارد.

گام ماژور یک گام هفت‌نتیِ دیاتونیک است. در این گام، فاصله‌ی بین همه‌ی نت‌های پشت‌سرهم، یک پرده است؛ به جز دو جای خاص: فاصله‌ی بین درجه‌ی سوم و چهارم و فاصله‌ی بین درجه‌ی هفتم و هشتم که هر کدام نیم‌پرده هستند. به عنوان مثال، گام ماژوری که از نت «دو» شروع می‌شود، به این شکل است: دو، ر، می، فا، سل، لا، سی، دو.

گام مینور

گام مینور طبیعی یک گام هفت‌نتی متداول است که در آن، فاصله‌های نیم‌پرده فقط بین نت‌های دوم و سوم و همچنین بین نت‌های پنجم و ششم قرار می‌گیرند. به عنوان مثال، اگر از نت «لا» شروع کنیم، این گام به این شکل اجرا می‌شود: «لا-سی-دو-ر-می-فا-سل-لا». در واقع این گام دقیقاً معادل گام ماژور دو است، با این تفاوت که به جای شروع از نت اول، از نت ششم آن آغاز شده و تا هشت نت ادامه پیدا می‌کند.

درجات گام

در هر گام دیاتونیک هشت نت پیاپی وجود دارد که هر کدام را با یک شماره (معمولاً با اعداد رومی) مشخص می‌کنیم. فاصله بین این نت‌ها یکسان نیست؛ برخی از آن‌ها نیم‌پرده از هم فاصله دارند و برخی دیگر یک پرده کامل.

معمولاً وقتی دو نت فقط نیم‌پرده با هم فاصله دارند، حس کشش و انتظار قوی‌تری برای حرکت از یکی به دیگری ایجاد می‌شود. این حرکت معمولاً طبیعی‌تر و خوش‌آهنگ‌تر به گوش می‌رسد تا زمانی که فاصله دو نت یک پرده کامل باشد.

به همین دلیل، برخی از درجات گام که در این فاصله‌های نیم‌پرده قرار می‌گیرند، اهمیت و نقش ویژه‌ای در موسیقی پیدا می‌کنند.

نت های تونال (Tonal)

درجه‌های اول، چهارم، پنجم و هشتم در یک گام، نت‌های اصلی و پایه‌ای آن هستند که به آن‌ها نت‌های تونال یا مایگی گفته می‌شود. این نت‌ها مشخص می‌کنند که گام در چه مایه‌ای قرار دارد. در تمام گام‌های دیاتونیک (چه ماژور و چه مینور)، این درجه‌ها نسبت به نت پایه (تونیک) فاصله‌های ثابت و درستی دارند و نقش اساسی در ساختار گام ایفا می‌کنند.

نت های مُدال (Modal)

درجات سوم، ششم و هفتم در یک گام، درجات مُدال یا مقامی نام دارند. این درجات در گام‌های ماژور و مینور تغییر می‌کنند؛ یعنی فاصله‌ی آنها نسبت به نت پایه می‌تواند کوچک یا بزرگ باشد. به بیان ساده، برای تبدیل یک گام ماژور به گام مینور تئوریک، کافی است درجه‌های سوم، ششم و هفتم را نیم‌پایین بیاوریم. به همین دلیل به این درجات، مقامی (که مقام گام را مشخص می‌کند) یا مدال (که حالت مینور یا ماژور بودن گام را تعیین می‌کند) گفته می‌شود.