دستگاه راستپنجگاه که گاهی به نامهای راست و پنجگاه یا به سادگی راست نیز خوانده میشود، یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است. در ادامه این نوشته از وبلاگ آنبین، بیشتر درباره این دستگاه موسیقی خواهید آموخت.
آشنایی با دستگاه راستپنجگاه
راستپنجگاه از نظر نام با مقامهای شناختهشدهٔ موسیقی ایرانی همخوانی ندارد و به باور بعضی، هر دو بخش نام آن (یعنی «راست» و «پنجگاه») نسبت به دیگر مقامها نامهای تازهتری هستند.
بخش نخست دستگاه راستپنجگاه به مقام راست نزدیک است و با دستگاه ماهور هماهنگی دارد. راست پنجگاه در واقع تلفیقی از دیگر مقامهای موسیقی ایران است، به طوری که میتوان در اجرای آن به همهٔ مقامهای ایرانی وارد شد. به همین دلیل، تمام حسها و حالوهوایی که در دستگاههای موسیقی ایرانی وجود دارد، با این دستگاه نیز قابل بیان است.
راست پنجگاه حالت ویژه و جداگانهای از خود نشان نمیدهد و تنها برخی گوشههای مخصوص — مانند ماوراءالنهر و سپهر — که در جای دیگری دیده نمیشوند، به آن مربوط میشوند.
این دستگاه این قابلیت را فراهم میکند که بتوان از آن به همهٔ دستگاههای دیگر تغییر مقام داد. برخی نیز بر این باورند که هدف از پدید آوردن راستپنجگاه، آموزش مرحلههای پیشرفتهٔ موسیقی مانند مرکّبنوازی و مرکّبخوانی بوده است.
اجرای دستگاه راست پنجگاه
اجرای دستگاه راست پنجگاه، چه در خوانندگی و چه در نوازندگی، از دشوارترین کارها برای هنرمندان موسیقی به شمار میرود. تنها خوانندگان مجرب و کسانی که به ردیفهای موسیقی ایرانی تسلط کامل دارند، میتوانند این دستگاه را به شکلی زیبا و بینقص بخوانند. همچنین، نوازندگان چیرهدست موسیقی سنتی ایران کسانی هستند که اجرای ظریف و استادانهای از راست پنجگاه ارائه میدهند.
در کتاب بحورالالحان نوشته فرصتالدوله شیرازی، نام این دستگاه به صورت «راست و پنجگاه» ذکر شده و به عنوان نخستین دستگاه از دستگاههای هفتگانه معرفی شده است.
همچنین در بخش مربوط به معرفی مقام راست، دو شعبه برای آن بیان شده که یکی از آنها «پنجگاه» نام دارد. در مقابل، موسی معروفی در کتاب خود با نام ردیف هفت دستگاه موسیقی ایران، عنوان این دستگاه را «راستپنجگاه» آورده و آن را به عنوان ششمین دستگاه از هفت دستگاه فهرست کرده است.
داریوش صفوت نیز نام این دستگاه را «راستپنجگاه» ثبت کرده و درباره استفاده فرصتالدوله از حرف «واو» برای پیوند دو کلمه توضیح داده است.
قواعد تئوریک
اصول نظری دستگاه راستپنجگاه دقیقاً مشابه دستگاه ماهور و بر پایهی گام ماژور در موسیقی کلاسیک غربی است. اما مسئلهای که در اجرای این دستگاه وجود دارد، دشواری در نواختن آن با احساس مناسب و همچنین ایستادن دقیق روی نتهاست. زیرا کوچکترین اشتباه در محل ایستادن روی نتها یا چگونگی شروع اجرا و موارد مشابه میتواند باعث شود دستگاه به ماهور تبدیل شود و نوازنده از مسیر درست اجرای راستپنجگاه خارج گردد. به همین دلیل است که در آموزش ردیف هفتدستگاه موسیقی ایرانی نیز، دستگاههای نوا و راستپنجگاه معمولاً آخرین دستگاههایی هستند که به هنرجو آموزش داده میشوند.
دیدگاهتان را بنویسید