سوزندوزی بلوچی، هنری اصیل و قدیمی است که از پدربزرگها و مادربزرگها به فرزندانشان رسیده است. این هنر زیبا با رنگهای چشمگیر، آینههای ریز و نخهای رنگارنگ شناخته میشود. هر گروه و قبیلهای ممکن است طرحها، مدلها، جنس پارچه و حتی نوع نخی که استفاده میکند با دیگری فرق داشته باشد. بیشتر این سوزندوزیها روی پارچههای رنگی انجام میشوند و با نقشهای هندسی تزیین میشوند که باعث زیبایی بیشتر آنها میشود. در این نوشته از آنبین، این بخشها به همراه راهنمای گامبهگام یادگیری سوزندوزی بلوچی آورده شده است.
آموزش سوزندوزی بلوچی
انواع طرحهای سوزندوزی بلوچی
نکات کلیدی در سوزندوزی بلوچی
آموزش سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی در چند گام انجام میشود. اگر میخواهید این هنر را گام به گام یاد بگیرید، میتوانید به روش زیر پیش بروید:
**گام نخست**
در آغاز باید یک طرح آماده کنید. یک نقشه به اندازه ۳/۵ در ۳/۵ سانتیمتر برای شروع مناسب است. میتوانید این طرح را روی کاغذ شطرنجی رسم کنید.
در زمان تهیه لوازم، به قیچی مناسب هم توجه کنید. چون تعداد تار و پود پارچه و جنس آن، با نوع قیچی ارتباط دارد. اگر قیچی با پارچه و نوع کار هماهنگ نباشد، ممکن است نتیجه کار خراب شود.
کانت پارچه به تعداد سوراخهای آن گفته میشود. هر چقدر این سوراخها بیشتر باشند، بافت پارچه ظریفتر و در نتیجه لطیفتر خواهد بود.
بعد از آن، باید نقطه شروع دوخت را روی طرح پیدا کنید و از همان جا کار را آغاز کرده تا به پایان طرح برسید. یادتان باشد که اندازههای نقشه با اندازههای واقعی روی پارچه فرق دارد و این تفاوت به نوع پارچهای که انتخاب میکنید بستگی دارد.
هر مربع رنگی روی نقشه، نشاندهنده یک دوخت ضربدری است که باید روی پارچه اجرا شود. حتماً دور تا دور کار، از هر طرف ۱۰ خانه به عنوان حاشیه خالی در نظر بگیرید.
**مرحله دوم**
باید وسط پارچه را پیدا کنید. برای این کار، پارچه را از دو طرف تا بزنید تا چهار لایه شود و محل مرکز آن را علامت بزنید. وقتی پارچه را باز کنید، آن علامت، نقطه شروع دوخت شما خواهد بود.
**مرحعه سوم**
حالا پارچه را داخل کارگاه گلدوزی قرار داده و محکم کنید تا برای دوخت آماده شود. وقتی نخ را داخل سوزن میکنید، دو سر نخ باید طول نابرابری داشته باشند و هیچ گرهای هم روی نخ نزنید.
با این روش، اگر در حین دوخت اشتباهی پیش آمد، به راحتی میتوانید آن را اصلاح کنید.
**مرحله چهارم**
از نقطه شروع، نخ را از پارچه بیرون بکشید و حدود دو تا سه سانت از آن را آزاد بگذارید. وقتی دوخت خانه بعدی را میزنید، این قسمت آزاد را زیر آن قرار دهید. به این ترتیب، دوخت شما بدون نیاز به گره، کاملاً ثابت میماند.
**مرحله آخر**
مطابق نقشه، برای هر خانه با رنگ مشخص شده، دوخت را ادامه دهید. بعد از اتمام کار، پارچه را به آرامی از کارگاه گلدوزی خارج کنید.
انواع طرحهای سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی، مانند نقاشی کردن روی پارچههای ساده است. در این هنر، با نخهای رنگارنگ و زیبا، طرحهای چشمگیری روی پارچه ایجاد میکنند تا بافت ساده را به یک اثر هنری جذاب و پررنگ تبدیل کنند. در ادامه، برخی از نقشهایی که در سوزندوزی بلوچی از آنها استفاده میشود، آورده شده است:
1- نقشهای گل و گياه
2- نقش چشم
3- وسايل و ابزار كار و چيزهايی كه در زندگی روزمره استفاده میشوند
4- عناصر طبيعی مثل كوه، ماه و خورشيد و نقش چپراس كه از معروفترين طرحهای اين گروه است. اين طرح، نشاندهنده موجهای آب و جريان آب است.
5- حيوانات اهلی و وحشی مانند اسب، شتر، مرغ، خروس، بز و پلنگ
6- پرندگان
9- خزندگان مانند مار
معنی رنگهای سوزن دوزی بلوچی
در طرحهای بلوچی، هر رنگ مفهوم ویژهای را بیان میکند که برخی از آنها عبارتاند از:
رنگ قرمز: نماد رشادت و دلاوری مردم بلوچ است و همچنین نشان میدهد که آنان از زندگی خود شاد و راضی هستند.
رنگ زرد: این رنگ بیانگر بیماری است.
رنگ سفید: نشان از تندرستی و سلامتی دارد.
رنگ سبز: نماد سرزندگی و زندگی پرنشاط است.
نکات مهم سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی در استان سیستان و بلوچستان به دو روش اصلی انجام میشود:
نوع اول: دوخت معروف به «دوز چپ» یا «پشتکار» که از قدیمیترین روشهاست و به دلیل ظرافت و زمان بیشتری که برای دوخت نیاز دارد، ارزش و قیمت بالاتری دارد.
نوع دوم: گلدوزی روی پارچه که در آن طرحها به صورت مستقیم روی سطح پارچه ایجاد میشوند. این روش سریعتر انجام میگیرد و به همین دلیل معمولاً هزینه کمتری دارد.
طرحهای روی پارچه
در هنر سوزندوزی، طرحها و خطوط رنگارنگ بر روی پارچههای ساده و بدون نقش پدید میآیند. برای ایجاد این طرحها از نخهای رنگی، سوزن و قلابهای ویژه استفاده میشود. روشهای مختلفی برای کشیدن این خطوط و انجام سوزندوزی وجود دارد. برای نمونه، نخهایی مانند ابریشم، پشم، الیاف مصنوعی، نخ نقده، نخ ملیله و نخ سرمه برای کار روی پارچههای پشمی، کتانی، زربافت، ابریشمی و پنبهای مناسب هستند.
ابزارهای لازم برای آموزش سوزن دوزی بلوچی
برای انجام سوزندوزی ساده روی پارچه، باید این وسایل را آماده کنید:
۱. پارچههای مناسب از جنسهای مختلف مثل کتان، زربافت، ابریشم، پشم و پنبه
۲. نخهای باکیفیت مانند نخ ابریشمی، نخ پنبهای، نخ پشمی و نخهای فلزی
۳. سوزنهای گوناگون شامل سوزن چنایل، بیتوین، تاپستری، شارپ، رفو، کرال و سوزن مخصوص منجوقدوزی
۴. بالشتک مخصوص برای نگهداری سوزنها
۵. یک قیچی مناسب
۶. رولت
۷. مداد
۸. کاغذ کاربن و صابون خیاطی
۹. انگشتانه برای محافظت از انگشتان
۱۰. کارگاه رودوزی که وسیلهای است برای ثابت کردن پارچه در حین کار
انواع دوخت بلوچی
روشهای ساده سوزندوزی روی پارچه شامل این موارد است:
۱. دوخت پرکار
در این روش، تقریباً همه قسمتهای پارچه با نقشهای گوناگون سوزندوزی میشود.
۲. دوخت میانکار
در این نوع دوخت، بخشهای کمی از پارچه بدون سوزندوزی باقی میماند.
۳. دوخت کمکار
در دوخت کمکار، بخشهای زیادی از پارچه سوزندوزی نمیشود و فاصلههای بیشتری خالی میماند.
شیوههای دوخت سوزن دوزی بلوچی
روشهای مختلفی برای دوخت و دوز وجود دارد که میتوان به این موارد اشاره کرد:
۱- دوردوزی برای نقشاندازی روی پارچه
۲- پردوزی و دوختهای ظریف
۳- پریواردوزی
۴- گرافدوزی ساده یا افغانیدوزی
۵- آئینهدوزی و پیتدوزی
۶- جوکدوزی
نتیجهگیری
سوزندوزی برای تزیین سرآستین، شلوار و بسیاری از وسایل دیگر به کار میرود. اصلیترین ابزارهای آن، پارچههای ساده و نخهای رنگی است. فرد سوزندوز، پارچه را در اندازههای دلخواه برش میزند و با کمک نخ، طرح مورد نظر را روی پارچه ایجاد میکند. بعد از کشیدن نقشه روی پارچه، قسمتهای خالی با توجه به طرح، با نخهای رنگی مختلف به صورت پرکار، متوسط یا کمکار پر میشوند. با یادگیری مراحل سوزندوزی بلوچی از وبسایت آنبین، از این هنر زیبا لذت ببرید.
پرسشهای متداول
جوکدوزی روی چه نوع پارچهای انجام میشود؟
جوکدوزی روی پارچه مخصوصی به نام ششتاری انجام میشود یا هر پارچهای که بافت یکدست و منظمی داشته باشد. اگر پارچه ظریف باشد، دوخت نیز ظریفتر و زیباتر خواهد بود.
آیا سوزندوزی به پارچه آسیب میزند؟
خیر؛ سوزندوزی روی لباسهای محلی نهتنها باعث زیبایی بیشتر میشود، بلکه به استحکام و عمر لباس نیز کمک میکند.
چه نوع پارچهای برای سوزندوزی بلوچی مناسب است؟
پارچه مناسب برای این نوع دوخت دو ویژگی اصلی دارد: باید تار و پود واضح و مشخصی داشته باشد که به آن ششتاری میگویند، و همچنین تار و پود آن باید کاملاً صاف و مستقیم باشد. بر این اساس، پارچهها به دو دسته درشتبافت و ریزبافت تقسیم میشوند.
دیدگاهتان را بنویسید