در دنیای موسیقی، واژهها و مفهومهای گوناگونی به کار میرود که هر یک در بخش ویژهای از موسیقی معنا پیدا میکنند. آشنایی با این واژهها و معانی آنها به ما کمک میکند تا موسیقی را بهتر بفهمیم و از آن لذت بیشتری ببریم. یکی از این مفهومهای مهم، “مایه” در موسیقی است که در این نوشته از وبلاگ آنبین قصد داریم درباره آن صحبت کنیم. امیدواریم تا پایان این مطلب با ما همراه بمانید.
آشنایی با اصطلاح مایه در موسیقی
اصطلاح مایه در موسیقی
مایه یا تنالیته در موسیقی، به چینش منظم یا نامنظم نُتهای یک گام گفته میشود. بر این اساس، هر قطعه موسیقی در یک مایه مشخص ساخته میشود. به عنوان نمونه، یک آهنگ ممکن است در مایه «لا» باشد؛ یا به بیان دیگر، گام آن آهنگ «لا» در نظر گرفته میشود.
به زبان ساده، وقتی یک نت مرکزی وجود داشته باشد و بقیه صداها به آن وابسته باشند، مایه یا تنالیته شکل میگیرد. این نت اصلی که پایه و اساس تنالیته است، نت پایه نامیده میشود.
تنالیته در موسیقی
در موسیقی، هر گام یک نت مرکزی و پایه دارد که جایگاه آن ثابت است.
به بیان ساده، گام موسیقی بر اساس یک نت اصلی شکل میگیرد که دیگر نتها از آن فاصله گرفته و در نهایت به سمت آن بازمیگردند.
وجود این نت پایه، مفهومی ساده اما بسیار اثرگذار است که درک ما از موسیقی را شکل میدهد. این عامل بر چیدمان نتها، ساختار آکوردها و همچنین مسیر حرکتی قطعه موسیقی تأثیر مستقیم دارد.
زیر و روی یک مایه :
عبارتهایی مانند «زیر یک مایه را خواندن» یا «بم آن مایه را خواندن» در واقع به همان نت آغازین و پایانی یک گام موسیقی اشاره دارند. این نت از نظر زیر و بمی (فرکانس) در ابتدا و انتهای مسیر آواز ثابت و یکسان است.
مایه های چپ و راست :
مایههای گوناگون از نظر زیر و بمی صدا به دو گروه «راست» و «چپ» بخشبندی میشوند. این دستهبندی بر پایهی ویژگی اولیهی مایه و جنس نت آغازین گام انجام میگیرد.
به بیان دیگر، در طبیعت تفاوت زیر و بمی میان صدای مردان و زنان وجود دارد و در عمل، صدای مردان و زنان به اندازهی یک اکتاو (هشت نت) با هم اختلاف دارد.
به مایههایی که بانوان با توجه به طبیعت و ساختار صدای خود انتخاب میکنند، «مایههای چپ» (چپکوک) گفته میشود و به مایههایی که مردان برمیگزینند، «مایههای راست» (راستکوک) میگویند.
پس در نتیجه: به صدای نازک (زیر) مردان و زنان «چپکوک» و به صدای کلفت (بم) مردان و زنان «راستکوک» گفته میشود.
مطلوبیت تنالیته مایه ها :
همهی مایهها از نظر زیروبمی و کیفیت صوتی، مناسب و دلنشین نیستند و انتخاب بعضی از آنها از لحاظ ارتفاع صدا، ناپسند و نامطلوب است.
نامطلوب بودن مایهها به طور مستقیم به گستره و محدودهی صوتی خوانندگان بستگی دارد.
تعداد پردههای سازهای مضرابی توسط علینقیخان وزیری و بر پایهی محاسباتی افزایش یافت.
پس از آن، این امکان به وجود آمد که بتوان هر یک از نتهای موجود روی ساز (مانند تار و سهتار) را – چه پرده، چه نیمپرده و چه ربعپرده – به عنوان شروع یک مایه در نظر گرفت.
به این ترتیب، برای هر یک از دستگاهها و آوازهای ایرانی بیش از ۴۰ مایه ایجاد شد.
در مجموع، با توجه به هفت دستگاه و پنج آواز موسیقی ایرانی، بیش از ۵۰۰ مایه به دست میآید که بسیاری از آنها رایج و معمول نیستند.
از بین مایههای زیادی که روی ساز وجود دارد و میتوان برای آنها یک گام در نظر گرفت، بسیاری از نظر زیروبمی و کیفیت صوتی مناسب و خوشایند نیستند.
دیدگاهتان را بنویسید