عرفان و تفکر عمیق همواره جایگاه ویژهای در هنر ایران داشته است. این ویژگی در موسیقی ایرانی نیز به وضوح دیده میشود. با این حال، گاهی تشخیص خط بین موسیقی عرفانی و موسیقی سنتی کار آسانی نیست. در این نوشته از وبلاگ آموزشگاه موسیقی الهام، میخواهیم فرق بین موسیقی عرفانی و موسیقی سنتی را با هم مرور کنیم. تا پایان این مطلب همراه ما بمانید.
موسیقی عرفانی
در طول تاریخ، اندیشهها، فلسفهها و پرسشهای بیشماری، ذهن انسان را دگرگون کردهاند. این پرسشها گاه درباره شناخت خدا، شناخت جهان، خواستِ صلح، اهمیت علم، مبارزه با بردهداری و تبعیض نژادی یا موضوعات دیگر بوده است.
کسانی که در هر یک از این جریانهای فکری جای میگرفتند، برای گسترش باورهای خود از روشهای گوناگون تبلیغی بهره میبردند. این روشها نیز در گذر زمان دگرگون یا کامل شدهاند؛ از نوشتن روی سنگ و حکاکی و کتابت گرفته تا موسیقی، سینما، تئاتر و تلویزیون و… . در هر حال، هر هنری که ویژگیهای یک اندیشه ویژه را داشته باشد یا آن اندیشه را به یاد آورد، با نام همان اندیشه شناخته میشود.
بر این پایه، نخستین و مهمترین ویژگی «موسیقی عرفانی»، نوعی «اندیشه» است که در آن نهفته است. در پدید آمدن این موسیقی، یک اندیشه یا فلسفه خاص نقش دارد که ما آن را «عرفان» مینامیم. وجود این اندیشه با ویژگیهای منحصربهفردش در هر هنری، سبب میشود که صفت «عرفانی» به آن هنر نسبت داده شود. از میان این هنرها میتوان به موسیقی و ادبیات اشاره کرد که حضور اندیشه عرفانی در آنها پررنگتر از دیگر هنرها بوده است.
تفاوت موسیقی عرفانی و موسیقی سنتی
تفکر عرفانی در موسیقی عرفانی
از آنجا که موسیقی عرفانی، بازتاب احساسات و اندیشههای ژرف معنوی است، میتواند حس و حالی روحانی و الهامبخش را حتی برای کسانی که با راه و رسم عرفان آشنا نیستند نیز زنده کند و برایشان جذاب باشد.
به همین دلیل، موسیقی عرفانی گونهای از تجربه معنوی را پدید آورده که میتوان آن را «عرفانِ همراه با موسیقی» نامید. همه هنرها به گونهای با هم پیوند دارند، چرا که سرچشمه همه آنها جلوههای زیبایی است و فقط شکل بیان آنها متفاوت است.
اندیشه عرفانی در سرزمینهای شرق، به ویژه در ایران، به دلیل حضور گسترده عارفان، سالکان و درویشان در طول تاریخ، به خوبی شناخته شده است. پایه فکری این عارفان همواره بر شناخت آفریدگار، شناخت خدا، معرفت نفس، درک وجود و یگانگی هستی و موضوعاتی از این دست استوار بوده و هست.
تفاوت موسیقی عرفانی و موسیقی سنتی
موسیقی عرفانی در گذشته بیشتر در خانقاههای ایران و برای اهداف معنوی به کار میرفت. این تأثیر آنقدر عمیق بوده که حتی برخی عناصر موسیقی خانقاهی به موسیقی کلاسیک ایران نیز راه یافتهاند. به عنوان نمونه، ورود ساز دف به موسیقی کلاسیک ایرانی توسط استاد محمدرضا لطفی در دهه پنجاه و همچنین استفاده از نغمههای خانقاهی در موسیقی دستگاهی، نمونههایی از این تأثیرگذاری هستند.
موسیقی عرفانی در واقع بخشی جدا از موسیقی سنتی ایران نیست. این موسیقی از همان قواعد و اصول موسیقی سنتی (که شامل دستگاهها و گوشههای ردیف است) پیروی میکند و در همان چهارچوب قرار میگیرد. با این حال، ویژگیهای خاصی دارد که آن را از دیگر گونههای موسیقی سنتی متمایز میسازد. با توجه به این ویژگیهای منحصر به فرد، میتوان موسیقی عرفانی را یکی از شاخههای مهم موسیقی ایرانی دانست.
از پیشگامان و استادان برجسته موسیقی عرفانی در ایران میتوان به استاد محمدرضا لطفی (به ویژه در آثار و اجراهای متأخرش)، استاد داوود آزاد و استاد سید خلیل عالینژاد اشاره کرد. ویژگیهای یادشده به روشنی در آثار این هنرمندان قابل شنیدن و درک است.
دیدگاهتان را بنویسید