موسیقی خراسان جایگاه ویژهای در گذشته، فرهنگ و هنر ایران داشته و در رشد و پیشرفت موسیقی ایرانی نیز نقش مهمی ایفا کرده است. به همین دلیل، لازم است برای درک بهتر موسیقی این منطقه، به جستجو و شناخت بپردازیم. در این نوشته از وبلاگ آنبین، شما را به سفری به سرزمین خراسان میبریم و غنای موسیقی آن را با هم مرور میکنیم. اگر علاقهمند به شناخت موسیقی دیگر مناطق ایران هستید، پیشنهاد میکنیم سری هم به دیگر مطالب وبلاگ ما بزنید.
تاریخچه
مدارک تاریخی نشان میدهد که موسیقی در منطقه خراسان قدمتی بسیار طولانی دارد و به شکل خودانگیخته و از طریق آموزش مستقیم، از نسل استادان به نسل شاگردان رسیده است. در گذشته، بیشتر خوانندگان خراسانی، کشاورزانی بودند که هنگام کار در کشتزارها، با دل و جان آواز میخواندند.
مقاله ساز عجیب حلزونی منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
اگر نگاهی عمیقتر به تاریخ بیندازیم، به دوره صفویه میرسیم. در آن زمان، ترکها و کردها به دلایل سیاسی به شمال خراسان کوچ کردند. حکومت مرکزی توانایی مقابله با قوم ترکمن را نداشت، بنابراین از قوم کرد برای کنترل آنها استفاده میکرد. این وضعیت سبب درگیریهای محلی در شمال خراسان شد. نتیجه این برخوردها، تأثیرپذیری موسیقی این دو قوم از یکدیگر بود؛ به عنوان مثال ساز کردی دوزله به منطقه ترکمننشین صحرا راه یافت. همچنین، روشهای نواختن دوتار و نی توسط ترکها، در میان مناطق کردنشین رواج پیدا کرد.
خراسان به عنوان یک منطقه با فرهنگهای گوناگون، از این تعاملات فرهنگی و دستاوردهای موسیقایی ترکها و کردها بهره برد. امروزه نیز در دستهبندی موسیقی این منطقه، دو گونه موسیقی کرمانجی و ترکی وجود دارد.
توصیه میکنیم حتماً مقاله استفاده از ساز دیجیریدو در علم پزشکی را مطالعه کنید.
تقسیم بندی موسیقی خراسان از نظر نواحی
موسیقی در منطقه خراسان به چهار سبک اصلی ترکی، ترکمنی، کرمانجی و فارسی تقسیم میشود. همانطور که پیشتر گفتیم، موسیقی ترکی و کرمانجی بیشتر در شمال خراسان رواج دارد و ریشه در کوچ این دو گروه به این منطقه دارد. موسیقی ترکمنی هم در شهرهایی مانند درگز، جرگلان و راز متولد شده و از نظر صدا و حالوهوا بسیار به موسیقی ترکی شبیه است. اما موسیقی کردی با سه سبک دیگر تفاوت بیشتری دارد و هویت و ویژگیهای خاص خود را حفظ کرده است.
تقسیمبندی اقلیمی موسیقی خراسان
موسیقی منطقه خراسان از دید جغرافیایی هم به دو دسته مجزا تقسیم میشود: موسیقی جلگهای و موسیقی کوهپایهای. هر یک از این نواحی، لهجه و ویژگیهای آوایی خاص خود را دارند.
موسیقی جلگهای: در مناطق جلگهای مانند قوچان، تمرکز اصلی بر روی نواختن سازهاست.
موسیقی کوهپایهای: در نواحی کوهستانی مانند هزارمسجد، بیشتر بر خواندن و آواز تأکید میشود.
موسیقی آوازی
در موسیقی آوازی منطقه خراسان، داستانهای کهن و اخلاقی مانند شاهنامه جایگاه ویژهای دارند. این موسیقی با جهشهای نغمگی شناخته میشود که در آن فواصل مشخصی تکرار میشوند و الگوهای آوازی همواره بازمیگردند. همچنین شیوه بیان و ادای شعر در این سبک موسیقی بسیار مهم است؛ زیرا خواننده از طریق کلام و متن، اوج و فرودهای نغمگی و همچنین تغییرهای ضربی را به نمایش میگذارد.
موسیقی سازی در خراسان
در موسیقی منطقه خراسان، سازهای گوناگونی نواخته میشوند که در ادامه به شناختهشدهترین آنها میپردازیم.
**دوتار:** این ساز، مهمترین و اصلیترین ساز در موسیقی خراسان به شمار میرود. دوتار در بخشهای شمالی و جنوبی خراسان با هم تفاوت دارند. یکی از تفاوتها در اندازه کاسه ساز است؛ کاسه دوتار در جنوب خراسان بزرگتر از شمال آن است. تفاوت دیگر در تعداد پردههاست؛ دوتار شمال خراسان ۱۲ پرده و دوتار جنوب خراسان ۱۳ پرده دارد.
**کمانچه:** این ساز بیشتر در مناطق شمال خراسان و به ویژه در شهر قوچان رواج دارد.
**سرنا:** سرنا یک ساز بادی بسیار قدیمی با اصالت ایرانی است و نوازندگان قوچانی اغلب از آن استفاده میکنند.
**دایره:** دایره یک ساز کوبهای و شبیه به دف است، با این تفاوت که اندازهای کوچکتر دارد و معمولاً حلقههای فلزی (زنجیره) روی آن نصب نمیشود. این ساز نیز در این مناطق بسیار معمول است.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در گلپا ،پیشرو معرفی آواز و موسیقی ایرانی در سطح جهان پیدا کنید.
**نی:** نی نیز از سازهای بادی اصیل ایرانی است که در موسیقی محلی خراسان کاربرد زیادی دارد.
**قوشمه:** این ساز یک ساز بادی و کاملاً محلی است که مخصوص شمال خراسان میباشد. قوشمه از دو قطعه استخوان که به هم متصل شدهاند ساخته میشود.
دیدگاهتان را بنویسید